Rozpoczęty w 1169 roku podbój Irlandii przez Anglo-Normanów miał na zawsze zmienić życie mieszkańców Zielonej Wyspy. Przez kolejne kilka lat najeźdźcom udało się zająć znaczą część ziem gaelickich sąsiadów. Zmiany jakie wówczas zaszły szczególnie boleśnie odczuli chłopi. O tym, jak pojawienie się nowych panów przełożyło się na codzienność mieszkańców wsi pisze Cezary Namirski w książce Dysert O’Dea 1318. Gaelicki trumf nad Normanami.
Ustanowienie normańskich rządów na znacznych obszarach Irlandii wiązało się z wprowadzeniem na wyspie systemu feudalnego, podobnie jak to miało miejsce w przypadku normańskich podbojów Anglii i Walii.
Reklama
Wprowadzenie systemu feudalnego w Irlandii
Anglo-normańscy baronowie organizowali w Irlandii systemy dzierżaw, a ich zamki, oprócz funkcji militarnej, pełniły rolę ośrodków władzy feudalnej. Najwięksi właściciele ziemscy, tacy jak rody de Lacy czy de Burgo, posiadali setki tysięcy akrów ziemi, a William Marshal, zasłużony anglo-normański rycerz i 1. earl Pembroke, nawet 2 miliony. Właścicieli ziemskich drugiej rangi stanowili pomniejsi baronowie oraz rycerstwo, mający średnio pomiędzy 25 000 a 50 000 akrów.
Najdrobniejsi właściciele, wśród których byli ubożsi rycerze oraz wolni właściciele ziemscy bez pochodzenia szlacheckiego, posiadali najczęściej od kilkuset do 20 000 akrów. Ziemią zarządzał bezpośrednio właściciel bądź dzierżawił on ją najemcom, którzy byli w zamian zobowiązani do płacenia danin i służby wojskowej.
Wprowadzenie systemu feudalnego wiązało się z ogromnymi obciążeniami dla gaelickich chłopów – przed anglo-normańską inwazją byli oni chronieni tradycyjnymi prawami irlandzkimi, natomiast pod nowymi rządami zostali de facto wyjęci spod opieki prawnej, gdyż nie mogli zanosić skarg do narzuconych im sądów czy administracji.
Interwencje duchowieństwa, mające na celu objęcie angielskim prawem wszystkich mieszkańców Irlandii, napotykały opór możnych, którzy pomnażali swoje majątki poprzez eksploatację gaelickich chłopów.
Reklama
Trudną sytuację Irlandczyków pod panowaniem anglo-normańskim podkreśla XVII-wieczny kronikarz Geoffrey Keating – według niego, „tyrania, zło oraz chęć wprowadzenia swojego własnego prawa przez normańskich normańskiego jarzma”.
Zmiany w gospodarce Zielonej Wyspy
Utworzenie dużych posiadłości ziemskich skupionych w rękach anglo-normańskich baronów poskutkowało nie tylko wytworzeniem się nowego porządku społecznego, ale też istotnymi zmianami w gospodarce Irlandii. Niewielkie pola zostały zastąpione znacznie rozleglejszymi systemami pól uprawianych za pomocą trójpolówki, której stosowanie na terenie wyspy było innowacją wprowadzoną po anglo-normańskim podboju.
Z tego okresu pochodzą charakterystyczne podłużne pola z widocznymi śladami średniowiecznej orki (tzw. ridge and furrow), spotykane powszechnie także na terenie Anglii – tego typu rozległe systemy zachowały się m.in. na półwyspie Beara (hrabstwa Cork i Kerry) oraz w Curragh (hrabstwo Kildare).
Znacznie większy nacisk aniżeli przed podbojem kładziono na uprawę zbóż, m.in. w celach handlowych – niektórzy możni, jak np. William Marshal, potrafili czerpać z ich sprzedaży pokaźne zyski. Poskutkowało to upowszechnieniem się na terenie Irlandii suszarni zbóż oraz młynów wodnych. Istotną rolę odgrywał także handel drewnem, które eksportowano do Anglii – w latach 1252-1254 było ono zamawiane m.in. do Winchester, Canterbury i Salisbury.
Reklama
Zamożność średniowiecznej Irlandii
Na podstawie zachowanych danych na temat wartości poszczególnych parafii na przełomie XIII i XIV w. możemy stwierdzić, że kontrolowana przez Anglo-Normanów wschodnia część wyspy była na ogół zamożniejsza od w dużej mierze gaelickiego zachodu. Częściowo można to tłumaczyć uwarunkowaniami naturalnymi: ziemie królestw Thomond czy Desmond charakteryzują się słabszymi glebami, nadającymi się bardziej do wypasu niż rolnictwa.
Mimo tych istotnych przemian gospodarczych, wieś pozostała w dużej mierze gaelicka ‒ angielscy i walijscy osadnicy byli stosunkowo nieliczni, ponadto wielu spośród przybyszów z Brytanii preferowało zasiedlanie ośrodków miejskich lub ich najbliższego sąsiedztwa.
Przykładem jest tutaj miasto Wexford, gdzie udokumentowane są nazwiska wskazujące na obecność kolonistów m.in. z Normandii, południowej Walii oraz hrabstw Yorkshire, Devon czy Somerset. Nawet na terenie Meath, jednego z głównych obszarów anglo-normańskiego osadnictwa, wiele spośród założonych miejscowości, które otrzymały elementy praw miejskich, nie osiągnęło rozmiarów większych aniżeli wieś.
Zdaniem Michaela Richtera stosunkowo ograniczona liczba osadników, jakich udawało się sprowadzić do Irlandii anglo-normańskim baronom, była jedną z przyczyn, dla których nie zdołali opanować całości jej terytorium.
Źródło
Tekst stanowi fragment książki Cezarego Namirskiego pt. Dysert O’Dea 1318. Gaelicki trumf nad Normanami (Prześwity 2026).
Historia jednej z najważniejszy bitew w dziejach Irlandii
