Filip II Habsburg zasiadał na tronie Hiszpanii od 1556 roku. W 1581 roku został również królem Portugalii. Zwykło się mówić, że nad władanym przez monarchę imperium nigdy nie zachodziło słońce. Jego posiadłości rozciągały się bowiem na pięciu kontynentach, od Azji aż po obie Ameryki. Dysponując ogromnymi bogactwami płynącymi z kolonii król snuł bardzo kosztowne plany kolejnych podbojów. Oto jak gigantyczne sumy pochłonęła realizacja mocarstwowej polityki Habsburga.
Panowanie Filipa II przypadło na okres ogromnej intensyfikacji wydobycia przez Hiszpanów srebra w południowoamerykańskich kopalniach. Pozwolił na to opracowany w połowie lat 50. XVI wieku proces amalgamacji przy użyciu rtęci.
Reklama
Hiszpańska rewolucja cenowa
Dzięki jego zastosowaniu nastąpił wręcz skokowy wzrost produkcji cennego kruszcu, który szerokim strumieniem zaczął płynąć do Hiszpanii. W największej kopalni położonej w Potosí wydobycie zwiększyło się w zaledwie kilkanaście lat aż siedmiokrotnie!
Począwszy od 1585 roku aż do połowy XVII wieku co roku pozyskiwano tam przynajmniej 205 ton srebra. W ładowniach hiszpańskich galeonów przez ocean płynęły również tony złota.
Ogromny napływ szlachetnych metali miał jednak daleko idące skutki dla całej europejskiej gospodarki. Jak podkreśla Duncan Weldonw książce pt. Ekonomia wojny. Od wikingów do Putina:
Historycy ekonomii nazywają okres od końca XV wieku do połowy XVII wieku europejską rewolucją cenową, a czasem po prostu hiszpańską rewolucją cenową. W ciągu tych 150 lat poziom cen na całym kontynencie wzrósł mniej więcej sześciokrotnie. (…)
Reklama
Dla ludzi o stałych dochodach – takich jak niektórzy właściciele nieruchomości pobierający stały czynsz lub niższe duchowieństwo – rosnące przez półtora wieku ceny oznaczały ciągły spadek realnych dochodów. Dla władców wczesnych państw nowożytnych rewolucja cenowa oznaczała wzrost kosztów prowadzenia interesów.
W długiej perspektywie szczególnie boleśnie odbiło się to na imperium rządzonym przez samego Filipa II. Wynikało to ze specyfiki rządów hiszpańskich Habsburgów. W innych krajach Europy Zachodniej, nawet jeżeli monarcha sprawował władze absolutną, to i tak „potrzebował poparcia wpływowych członków elity państwowej i grup interesu”.
Osobiste posiadłości Habsburgów
O ile w Anglii, Francji czy Niderlandach musiano zwoływać parlamenty, aby te uchwalały podatki na toczenie wojen to w Hiszpanii sytuacja wyglądała zgoła inaczej. Zgodnie z tym co pisze Duncan Weldon:
Kluczowe jest zrozumienie, że kolonie w Nowym Świecie były traktowane jako osobiste posiadłości Habsburgów i podlegały im bezpośrednio jako monarchom. Lokalne parlamenty ich licznych królestw nie odgrywały w zarządzaniu tymi terenami żadnej sformalizowanej, instytucjonalnej roli.
To nie dominia Habsburgów znalazły nowe źródło bogactwa, ale władcy z tej dynastii. Miało to ogromne znaczenie, ponieważ nagle zapewniło tym władcom dostęp do nowych źródeł dochodów, które mogli wydawać bez konieczności uzyskiwania zgody lokalnych elit.
Proces negocjacyjny, który charakteryzował wczesne państwa nowożytne, został w Hiszpanii pominięty, a Karol, Filip i ich następcy – przynajmniej tymczasowo – mieli znacznie większą swobodę realizacji dowolnej polityki, jaką sobie założyli.
Reklama
Ponad 144 milionów dukatów na wojsko
Miało to opłakane skutki dla hiszpańskiej gospodarki. Prowadzone przez Filipa II wojny pochłaniały bowiem astronomiczne sumy. O ile w momencie przejęcia przez niego władzy rocznie wydawano na wojsko od 1,5-2 milionów dukatów to pod koniec jego rządów kwota ta wzrosła do 6 milionów (21 ton czystego złota). Ogółem, jak czytamy w książce Ekonomia wojny:
W latach 1566-1596 Filip II przeznaczył łącznie 163 miliony dukatów na wszystkie wydatki (z wyjątkiem odsetek od długów), z czego aż 144,3 miliona dukatów – czyli 88,5 procent – wydał na wojsko. Jedną z przyczyn była rewolucja trwająca w Niderlandach.
Do tego dochodziła seria wojen z Francją, długa wojna z Anglią – w tym zatopienie bajecznie kosztownej armady – oraz trwający konflikt z Imperium Osmańskim na Morzu Śródziemnym.
Habsburg w trzy dekady wydał zatem na wojsko równowartość 505 ton złota. W tej sytuacji nawet olbrzymie bogactwa płynące zza oceanu nie były w stanie sfinansować imperialnych ambicji monarchy. W efekcie zaciągał on gigantyczne krótkoterminowe pożyczki, których oprocentowanie dochodziło do 20%.
Reklama
Co gorsza, aby pozyskać niezbędne środki na realizację swojej polityki sprzedawał zwolnienia podatkowe oraz różnorakie monopole „możnowładcom, kupcom i duchownym dysponującym gotówką”. Efektem takich działań było czterokrotne ogłaszanie przez Filipa niewypłacalności. Duncan Weldon słusznie zauważa, że dodatkowo:
(…) pozornie łatwa dostępność ogromnych fortun po drugiej stronie Atlantyku powodowała drenaż europejskich gospodarek Habsburgów. Niektórzy z najbardziej utalentowanych kupców i przedsiębiorców, którzy w innym przypadku mogliby pomóc Hiszpanii rozwijać się gospodarczo, szukali fortuny po drugiej stronie świata.
Reklama
Fatalne skutki dla Hiszpanii
Marnotrawiono przy tym ogromne sumy poszukując chociażby legendarnego El Dorado, gdzie rzekomo miały znajdować się bajeczne ilości złota. Gdyby środki te zainwestowano w samej Hiszpanii w dłuższej perspektywie przyniosłoby to królestwu znacznie większe korzyści.
Jakby tego było mało skokowy wzrost wydatków na armię wcale nie oznaczał rozwoju rodzimego przemysłu zbrojeniowego. Wręcz przeciwnie. Filip II i jego następcy wydawali ogromne sumy zagranicą.
Poskutkowało to tym, że „w ciągu sześciu dekad po śmierci Filipa Hiszpania ogłosiła niewypłacalność jeszcze sześć razy”. Jak podsumowuje autor Ekonomii wojny:
Ostatecznym rezultatem podboju Ameryk okazały się: słaba baza podatkowa, wysokie zadłużenie, niezrównoważone finanse publiczne i struktura instytucjonalna, która z czasem stawała się znacznie mniej użyteczna niż instytucje wykształcone przez kraje rywalizujące z Hiszpanią.
Co uderzające, dochód na głowę mieszkańca w Hiszpanii 150 lat po wyprawach Kolumba był o 10 procent niższy niż przed nimi. Amerykańskie srebro zamiast wzbogacić Hiszpanię przyczyniło się do jej zubożenia.
Historia i ekonomia wojen od epoki wikingów do XXI wieku
Bibliografia
- Niall Ferguson, Potęga pieniądza. Finansowa historia świata, Wydawnictwo Literackie 2010.
- Henry Kamen, Imperium hiszpańskie. Dzieje rozkwitu i upadku, Bellona 2024.
- Duncan Weldon, Ekonomia wojny. Od wikingów do Putina, Wydawnictwo EWI 2026.
