Józef Rotblat. Wybitny uczony i noblista zawsze powtarzał, że jest Polakiem

Józef Rotblat był światowej sławy uczonym, który brał udział między innymi przy pracach nad pierwszą bombą atomową. Chociaż z Rzeczpospolitej wyjechał w 1939 roku, to do końca życia uważał się za Polaka. Gdy w 1995 roku odbierał Pokojową Nagrodę Nobla w tle słychać było muzykę Chopina. Mimo to próżno szukać Rotblata na listach polskich noblistów. Może pora to zmienić?

Urodził się w 1908 roku w Warszawie, która wówczas leżała w Imperium Rosyjskim. Pochodził z rodziny żydowskiej, co nie przeszkadzało mu uważać się za Polaka, tak jak bycie Polakiem nie przeszkadzało mu być Żydem.


Reklama


Znamy wiele takich przypadków… Tuwim, Leśmian, Wars, Petersburski, Aston, Hurwicz, Korczak, Brzechwa, Słonimski, Rubinstein, a z bardziej współczesnych choćby Jan Vincent-Rostowski czy Roman Polański.

Uczeń profesora Wertensteina

W 1926 roku rozpoczął w Warszawie studia w Wolnej Wszechnicy Polskiej. Mentorem i opiekunem Rotblata był tam prof. Ludwik Wertenstein, prekursor polskiej fizyki jądrowej, były asystent Marii Skłodowskiej-Curie i kierownik założonej przez nią Pracowni Radiologicznej Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

Mentorem Rotblata był profesor Ludwik Wertenstein (domena publiczna).
Mentorem Rotblata był profesor Ludwik Wertenstein (domena publiczna).

Zetknięcie się z Wertensteinem, który wykładał m.in. promieniotwórczość, teorię kwantów i budowę atomów, było dla Rotblata wydarzeniem przesądzającym o jego dalszej drodze życiowej. W 1932 roku uzyskał tytuł magistra na wydziale matematyczno-przyrodniczym z zakresu fizyki.

Podjął pracę w Pracowni Radiologicznej Warszawskiego Towarzystwa Naukowego przy ul. Śniadeckich w Warszawie. Jego promotorem był prof. Stefan Pieńkowski, twórca warszawskiej szkoły fizyki doświadczalnej.


Reklama


1 października 1936 roku na VIII Zjeździe Fizyków Polskich we Lwowie Rotblat wygłosił trzy referaty: Selektywna absorpcja powolnych neutronów w srebrze, złocie i jodzie, Zasięgi cząsteczek powstających przy bombardowaniu boru i litu powolnymi neutronami, Zderzenia prędkich neutronów z protonami.

Wojna i projekt Manhattan

Pod koniec 1938 roku odkrył, że podczas procesu rozszczepienia dochodzi do emisji neutronów. Z tego odkrycia wywnioskował, że możliwe jest wywołanie reakcji łańcuchowej, w której trakcie uwolniona zostałaby ogromna energia, a rezultatem mogłaby być eksplozja o bezprecedensowej sile – i tak właśnie opisywał początki swojej pracy nad bombą atomową.

Artykuł stanowi fragment książki Mariusza Świdra pt. Jak stwarzaliśmy Rosję (Wydawnictwo Fronda 2020).
Artykuł stanowi fragment książki Mariusza Świdra pt. Jak stwarzaliśmy Rosję (Wydawnictwo Fronda 2020).

W sierpniu 1939 roku oddelegowano go do Wielkiej Brytanii na stypendium, by rozwijał tam swoją wiedzę o fizyce jądrowej. Po stypendium miał wrócić do Polski z nową wiedzą i doświadczeniami w tej dziedzinie. Wybuchła wojna. Jego bliscy pozostali w okupowanej przez Niemców Polsce – prawie wszystkim udało się przeżyć wojnę dzięki pomocy polskiej rodziny Jaworskich z Otwocka, którzy ich ukrywali z narażeniem swojego życia.

Niestety wojny nie przeżyła żona Józefa – Tola, absolwentka filologii polskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Z ostrym atakiem wyrostka robaczkowego zawieziono ją do szpitala. Tam doniósł na nią niemiecki lekarz, zmarła w obozie w Bełżcu.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Pracując w Wielkiej Brytanii Józef Rotblat został najpierw uczniem, a następnie współpracownikiem brytyjskiego fizyka jądrowego Jamesa Chadwicka, który za odkrycie neutronu otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki. W lutym 1944 roku Rotblat trafił do miasteczka-laboratorium Los Alamos w amerykańskim stanie Nowy Meksyk.

Wraz z zespołem wybitnych uczonych z całego świata pracował tam nad tajnym projektem „Manhattan”, mającym doprowadzić do uzyskania nowej potężnej broni, dzięki której USA zdołają pokonać Japonię i III Rzeszę. W ten sposób narodziła się bomba atomowa.


Reklama


Aż do śmierci uważał  się za Polaka

Rotblat, przerażony skutkami nuklearnego zniszczenia, wycofał się z projektu i powrócił do Wielkiej Brytanii, zaangażował się w prace nad brytyjskim atomem. Został szefem Wydziału Fizyki w Kolegium Medycznym w Londynie (King’s College London). Jako naukowiec zajmował się medycyną nuklearną, m.in. wpływem promieniowania jonizującego na powstawanie nowotworów.

Był członkiem i przewodniczącym Wydziału Przyrodniczo-Matematycznego Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. Od 1966 roku był członkiem zagranicznym Polskiej Akademii Nauk, w 1996 roku PAN przyznała mu Medal im. Kopernika.

Józef Rotblat na zdjęciu wykonanym w okresie, gdy pracował przy budowie amerykańskiej bomby atomowej (domena publiczna).
Józef Rotblat na zdjęciu wykonanym w okresie, gdy pracował przy budowie amerykańskiej bomby atomowej (domena publiczna).

Językiem ojczystym dla Józefa Rotblata był język polski, którym do końca życia płynnie się posługiwał bez obcego akcentu. Do śmierci podkreślał swoje przywiązanie do polskości. Irytował się, gdy nazywano go Josephem. „Józef jestem” – poprawiał rozmówców. Mówił, że jest Polakiem. Podczas wręczania mu Nobla – w tle słychać było (na jego życzenie) muzykę Chopina.

Współtwórca ruchu Pugwash

W czasach zimnej wojny Rotblat został czołowym krytykiem koncepcji odstraszania militarnego za pomocą posiadania broni masowej zagłady. Przekonywał, że broń taka zagraża dalszemu istnieniu ludzkości. W 1955 roku opublikował artykuł o skutkach amerykańskiej eksplozji wodorowej nad atolem Bikini, czym podpadł zarówno Amerykanom, jak i brytyjskiemu rządowi szykującemu pierwsze próby nowej broni w Australii.

Wraz z angielskim filozofem, logikiem i literackim noblistą Bertrandem Russellem doprowadził do powstania w 1957 roku międzynarodowego ruchu pacyfistycznego uczonych, działających na rzecz rozbrojenia nuklearnego pod nazwą Pugwash. Ruch ten skupiał ludzi nauki z obu stron dzielącej Europę na pół żelaznej kurtyny.

Rotblat dążył do zbliżenia naukowców z obu bloków politycznych oraz ich solidarności przeciwko rozwijaniu badań naukowych mogących przynieść nowe rodzaje broni. Postulował, aby naukowcy powstrzymywali zaspokajanie własnej ciekawości naukowej i samoograniczali się w badaniach, jeśli ich wyniki mogłyby okazać się zgubne dla świata.

Rosblat przerażony skalą zniszczeń jakie powodowała broń jądrowa zaangażował się w ruch na rzecz rozbrojenia (domena publiczna).
Rotblat przerażony skalą zniszczeń jakie powodowała broń jądrowa zaangażował się w ruch na rzecz rozbrojenia (domena publiczna).

Pokojowa Nagroda Nobla

W 1995 roku, w 50. rocznicę zagłady Hiroszimy, a także w momencie wznowienia prób z bronią atomową przez Francję, Józef Rotblat został uhonorowany wraz z ruchem Pugwash (po połowie) Pokojową Nagrodą Nobla. Doceniono go za działalność na rzecz atomowego rozbrojenia.

W 1987 roku odznaczony został polskim Krzyżem Komandorskim Orderu Zasługi, zaś postanowieniem Prezydenta RP z 28 sierpnia 1998 roku za wybitne zasługi dla nauki polskiej Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. Zmarł na obczyźnie, w Londynie (2005).

Przeczytaj również o najtęższych umysłach przedwojennej Polski. Dzisiaj ich nazwiska zna cały świat


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Mariusza Świdra pt. Jak stwarzaliśmy Rosję. Ukazała się ona nakładem Wydawnictwa Fronda.

Polskie korzenie rosyjskiego imperium

Tytuł, lead, śródtytuły i uzupełnienia w nawiasach kwadratowych pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Autor
Mariusz Świder
1 komentarz
  • warunkiem koniecznym do uczestniczenia w projekcie Manhattan było przyjęcie obywatelstwa amerykańskiego….Rotblat jako jedyny członek zespołu pozostał przy swoim obywatelstwie…polskim. Wycofał się z projektu Manhattan widząc jakie to niesie zagrożenie dla ludzkości…Nie pozwolono mu nic zabrać , opuścił swój pokój z walizką, natychmiast skonfiskowano wszystkie jego notatki…

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.