Starożytni autorzy oraz pierwsi archeolodzy byli przekonani, że piramidę Cheopsa (Chufu) w Gizie musiały wznosić dziesiątki, jak nie setki tysięcy niewolników. Wykopaliska z ostatnich dekad rzuciły jednak zupełnie nowe światło na to, jak wyglądało życie budowniczych jednego z siedmiu antycznych cudów świata. Oto co wiemy na ten temat.

Wielka Piramida w Gizie do dzisiaj imponuje swoimi rozmiarami. A co dopiero musieli czuć starożytni Grecy oraz Rzymianie, którzy podziwiali jeden z antycznych cudów świata ponad dwa tysiące lat od jej wzniesienia?

Reklama

Herodot i Diodor o budowniczych Wielkiej Piramidy

Grobowiec faraona Cheopsa (Chufu) wzniesiono około 2560 roku p.n.e. W chwili ukończenia mierzył ponad 146 metrów wysokości. Jego niemal idealnie kwadratową podstawę tworzyły zaś boki o długości 230 metrów.

Już w starożytności zastanawiano się kto budował tę majestatyczną budowlę. Grecki dziejopis Herodot, który w V wieku p.n.e. odwiedził Egipt przekonywał swoich czytelników w Dziejach, że:

Aż do króla Rampsynita panował w Egipcie w pełni ład prawny (…) i Egipt cieszył się wielkim dobrobytem, a po nim król Cheops przywiódł go do skrajnej nędzy. Zamknął on bowiem wszystkie świątynie, (…) [a] następnie wszystkim rozkazał, żeby dla niego pracowali.

Reklama

Otóż jednym wyznaczono, żeby z kamieniołomów w Górach Arabskich wlekli kamienie aż do Nilu. Skoro kamienie przeprawiono na statkach przez rzekę, polecił odbierać je innym i wlec ku tak zwanym Górom Libijskim. Pracowało zaś kolejno przez trzy miesiące po sto tysięcy ludzi.

Herodot podawał również ze sama budowa miała zająć 30 lat. Jeszcze bardziej wodze fantazji popuścił tworzący w I wieku p.n.e. Diodor Sycylijski. Według niego niewolników skierowanych do wznoszenia piramidy Cheopsa miało być jednocześnie aż 360 000. To z kolei zdaniem egiptologów stanowiłoby około 18% całej ludności zamieszkującej wówczas państwo nad Nilem!

Co mówią wykopaliska w Gizie?

Początkowo również XIX i XX-wieczni badacze zajmujący się tematem piramid byli przekonani, że zostały one wzniesione rękami niewolników. Jak podkreśla jednak Szymon Zdziebłowski w książce Wielka Piramida „od wielu dekad egiptolodzy jednoznacznie mówią: w starożytnym Egipcie nie było niewolnictwa. Było to co najwyżej zjawisko śladowe”.

W związku z tym również wznoszeniem piramid w Gizie nie zajmowali się niewolnicy, lecz egipscy chłopi oraz wysoko wykwalifikowani robotnicy. Wykopaliska archeologiczne prowadzone od wielu lat przez doktorów Marka Lehnera i Zahiego Hawassa jasno dowodzą, że budowniczowie Wielkiej Piramidy otrzymywali uczciwe wynagrodzenie za swą pracę.

Reklama

Mogli oni liczyć również na profesjonalną opiekę medyczną (świadczą o tym między innymi ślady udanych zabiegów chirurgicznych). Jako że nie znano wówczas jeszcze kruszcowych pieniędzy, pensje wypłacano w żywności, piwie oraz odzieży.

Ilu ludzi budowało piramidę Cheopsa?

Skoro piramid nie wzniosły tyrające od rana do wieczora nieprzebrane rzesze niewolników, to ilu właściwie robotników pracowało na placu budowy? Egiptolodzy od dziesięcioleci starają się odpowiedzieć na to pytanie. Wykorzystują do tego celu również archeologię eksperymentalną, która próbuje odtworzyć metody pracy starożytnych budowniczych.

Długo przyjmowano, że przy kubaturze 2,6 miliona metrów sześciennych do wzniesienia piramidy Cheopsa potrzebnych było około 2,5 miliona bloków skalnych. Kilka lat temu Lehner i Zahi oszacowali, że liczba ta jest nieco mniejsza i wynosi 2,3 miliona bloków.

Ostatnio zaś drugi z badaczy skłania się ku tezie, że bloków było „zaledwie” milion, ponieważ podstawę piramidy stanowi lita skała. Dodatkowo we wnętrzu samej budowli wiele pustej przestrzeni zostało zasypane gruzem lub piaskiem.

Reklama

Lehner i Hawass w książce Giza and the Pyramids podają, że ich zdaniem przy budowie piramidy Cheopsa pracowało około 4000 wykwalifikowanych robotników, zajmujących się wydobyciem kamienia, jego transportem oraz układaniem bloków skalnych.

Do tego dochodziło od 16 do 20 000 ludzi wykonujących zadania pomocnicze, takie jak budowa ramp, po których wciągano bloki skalne, wytwarzanie niezbędnych narzędzi, mieszanie zaprawy czy w końcu gotowanie i dbanie o garderobę robotników. Według obu uznanych archeologów z tej liczby około 5000 osób pobierało stałą pensję, resztę stanowili robotnicy sezonowi. Cała budowa musiała zaś trwać ponad 20 lat.

Dziesiątki, a nie setki tysięcy

O ciekawe wyliczenia – bazujące zresztą na wynikach wykopalisk Lehnera i Zahiego – pokusił się inżynier i były profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego Craig Smith. Na kartach książki How the Great Pyramid Was Built dowodzi, że starożytnym Egipcjanom wystarczyłoby 10 lat i 40 000 robotników. Jednocześnie zakłada on, że rocznie na pensje robotników przeznaczano „3,4 miliona dzbanków piwa i 4,8 miliona bochenków chleba”.

Z kolei jeszcze w latach 90. XX wieku Stuart Kirkland Wier na łamach „Cambridge Archaeological Journal” pisał, że robotników mogło być jedynie 10 000. Zakładał on jednak, że prace przy Wielkiej Piramidzie trwały przynajmniej 23 lata.

Reklama

Jak widać zdaniem archeologów budowniczych pracujących przy monumentalnym grobowcu faraona Cheopsa było znacznie mniej niż wydawało się Herodotowi, o Diodorze Sycylijskim już nie wspominając.

Należy przy tym pamiętać, że wyliczenia te oparte są na wynikach zakrojonych na szeroką skalę i trwających wiele dziesięcioleci wykopalisk. Dzięki nim odkryto wiele źródeł pisanych, jedno z nich mówi nawet o pierwszym strajku antycznych robotników, którzy nie otrzymali na czas swojej pensji.

Bibliografia

• Guillemette Andreu, Egipt w czasach piramid, Świat Książki 2012.
• Herodot, Dzieje, tłum. i oprac. Seweryn Hammer, Czytelnik 2020.
• Mark Lehner, Hawass Zahi, Giza and the Pyramids, Thames&Hudson, 2017.
• Craig B. Smith, How the Great Pyramid Was Built, Smithsonian Books 2004.
• Joyce Ann Tyldesley, Pyramids. The Real Story Behind Egypt’s Most Ancient Monuments, Canelo History 2023.
• Szymon Zdziebłowski, Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności, Wydawnictwo Poznańskie 2023.