Przez dekady panowało przekonanie, że Stefan Żeromski dwukrotnie stawał na ślubnym kobiercu. Sam pisarz zresztą utrzymywał, że po rzekomym rozwodzie z pierwszą żoną sformalizował związek z długoletnią kochanką, Anną Zawadzką. Rzeczywistość wyglądała jednak zupełnie inaczej. Oto jak prezentowało się zagmatwane życie rodzinne autora Syzyfowych prac.
Początkowo nic nie zapowiadało, że Stefan Żeromski zrobi wielką karierę pisarską i zyska miano „sumienia narodu”. Przyszłemu autorowi Ludzi bezdomnych nie udało się nawet zdać matury.
Reklama
Podkochiwał się w niej Bolesław Prus
Co prawda rozpoczął studia weterynaryjne, gdzie nie wymagano egzaminu dojrzałości, ale brak pieniędzy zmusił go do ich porzucenia. Los Żeromskiego odmienił się w 1890 roku. Aby zdobyć środki na życie zatrudnił się wówczas jako korepetytor dzieci Michała Górskiego, właściciela dóbr nałęczowskich.
Na miejscu poznał swoją przyszłą żonę Oktawię z Radziwiłłowiczów Rodkiewiczową. Miał wówczas 26 lat. Jego wybranka z kolei była o dwa lata starsza i zdążyła już pochować swego pierwszego męża, Henryka Rodkiewicza, który piastował funkcję administratora miejscowego uzdrowiska.

Zgodnie z tym co pisze Piotr Łopuszański w książce pt. Sekrety życia pisarzy i artystów młoda wdowa „miała dwuletnią córkę Henrykę i osiemnastoletnią pasierbicę Helenę”.
Po zgonie Henryka rada rodzinna na opiekuna malutkiej Henryki wyznaczyła zaprzyjaźnionego z familią Bolesława Prusa. Autor Lalki podkochiwał się w Oktawii, ale kobieta nie odwzajemniała jego uczucia. Początkowo również Żeromski nie przypadł jej go gustu. Ostatecznie jednak mrukliwy guwerner zdobył jej serce.
Ślub Żeromskiego i Oktawii
Para zaręczyła się po niespełna rocznej znajomości w październiku 1891 roku. Niewiele jednak zabrakło, a do ślubu mogło nigdy nie dojść, Żeromski bowiem – chcąc dowieść swego zaufania – wręczył wybrance prowadzone od lat dzienniki, „w których szczerze opisywał wszelkie romanse, orgie i opinie o spotykanych dziewczętach i kobietach”.
Po przeczytaniu zapisków przyszłego „sumienia narodu” Oktawia przeżyła prawdziwy szok. Reakcja narzeczonej sprawiła, że Żeromski opuścił Królestwo Polskie i udał się najpierw do Zakopanego, „a następnie ruszył sam w podróż po Europie. Szukał też pracy w Krakowie”. Cały czas pisał jednak do ukochanej listy. W końcu po kilku miesiącach tułaczki zdecydował się na powrót do Nałęczowa.
Reklama
Miesiące rozłąki sprawiły, że Oktawia pogodziła się z jego przeszłością i ostatecznie 3 września 1892 roku para wzięła ślub. Po zmianie stanu cywilnego kobieta postanowiła „wyprowadzić Stefana na prostą drogę”.
Poprosiła autorka Laki o protekcję dla męża
Zwróciła się do Bolesława Prusa, aby ten załatwił jej mężowi posadę bibliotekarza w Muzeum Narodowym Polskim w szwajcarskim Rapperswilu. Autor Lalki „wystawił Żeromskiemu jak najlepszą opinię. Zaprotegował Stefana także jego dawny kolega szkolny z gimnazjum kieleckiego, a obecnie redaktor »Głosu«, Zygmunt Wasilewski”.

Bolesław Prus twierdził później, że w Szwajcarii Oktawia pracowała niemal jak „pokojówka, kucharka, szwaczka”. Dodatkowo pomagała mężowi w pracy bibliotekarza. Później zaś „poprawiała jego rękopisy i robiła korekty. Negocjowała też warunki finansowe z wydawcami”.
Niewierność Żeromskiego
Jeżeli chodziło o samego Żeromskiego to zdecydowanie nie zasługiwał na miano męża roku. Autor Sekretów życia pisarzy i artystów podkreśla, że:
Reklama
Był nieufny, podejrzliwy. Oktawię dręczył zazdrością. Sam zaś… zdradzał żonę dość szybko po ślubie, gdy pod pretekstem choroby wyjeżdżał do innych miast i kurortów. Miał wtedy przygody ze Stefanią Gliwicówną, Sławą Pruszyńską, a później z Anną Zawadzką.
Mimo licznych upokorzeń Oktawia trwała u boku ślubnego. Jego zachowanie odbiło się natomiast fatalnie na stanie zdrowia psychicznego kobiety, która w 1905 roku trafiła po raz pierwszy do szpitala w Tworkach.

Do tego czasu para doczekała się dwóch synów. Pierwszy z nich urodził się jeszcze w Szwajcarii i szybko zmarł. Kolejny, któremu nadano imię Adam, przyszedł na świat w 1899 roku, czyli dwa lata po powrocie Żeromskich nad Wisłę. Chociaż autor Syzyfowych prac utrzymywał, że bardzo cieszył się z narodzin potomka ani na jotę nie zmienił swojego postępowania.
Związek Żeromskiego z Annę Zawadzką
Po trwającym kilka lat romansie ze Sławą Pruszyńską w 1908 roku Stefan poznał młodszą o niemal 24 lata Annę Zawadzką, z którą połączył go wieloletni nieformalny związek. Żeromski przez długi czas prowadził podwójne życie. Jak podaje Piotr Łopuszański:
Reklama
Gdy [od 1909 roku] pisarz przebywał z żoną i synem we Francji, spotykał się ukradkiem z kochanką. Wiosną 1913 roku Żeromski pojechał do Florencji, gdzie zamieszkał z Anną Zawadzką, która spodziewała się dziecka.
W liście z 24 kwietnia do Oktawii i syna Żeromski napisał: „Nigdy, przenigdy Was tak nie kochałem jak teraz. […] Moja droga Tusiutku, bądź miłościwa dla mnie. […] Całuję was po milion razy i proszę na klęczkach o Waszą miłość”. Jednocześnie żył z Anną, którą przedstawiał w urzędach włoskich jako swoją… żonę.

W rejestrze urodzeń Wydziału Stanu Cywilnego we Florencji zanotowano, że Monika Maria Wincentyna, córka „małżonków” Stefana Żeromskiego i Anny Wandy z Zawadzkich przyszła na świat 30 maja 1913 roku.
Żeromski porzucił żonę dla kochanki
Zachowane relacje dowodzą, że pisarz od 1912 roku nosił się z zamiarem rozwodu z Oktawią, Anna zaś jeszcze przed wybuchem I wojny światowej zaczęła podawać się za narzeczoną Żeromskiego. Ten jednak aż do lata 1918 roku „lawirował między żoną a kochanką i jej córką”. Latem tego roku na gruźlicę zmarł jednak niespełna 19-letni Adam. W Sekretach życia pisarzy i artystów czytamy:
Reklama
Śmierć syna sprawiła, że małżeństwo pisarza faktycznie się rozpadło. Żeromski żył z kochanką i przestał utrzymywać kontakty z żoną. Tak jej się odwdzięczył za lata pomocy i wsparcia. Gdy napisał „O Adamie Żeromskim wspomnienie”, ani słowa nie poświęcił w nim żonie, która do końca opiekowała się synem.
Czy tak powinien się zachowywać pisarz pretendujący do miana wychowawcy narodu? Postępowanie Żeromskiego wyglądało na nikczemność. Dlaczego nie postąpił jak jego bohaterowie i nie zrezygnował z nowej miłości w imię obowiązku?

Nigdy nie rozwiódł się z żoną
Mimo że w wolnej już Polsce Anna Zawadzka była traktowana jako oficjalna druga żona autora Ludzi bezdomnych to tak naprawdę Żeromskiemu aż do śmierci w 1925 roku nie udało się rozwieść z Oktawią. Chociaż związek z kochanką nie został nigdy sformalizowany, to w testamencie pisarz wszystko zostawiał Annie i Monice. Ale jak podkreśla Piotr Łopuszański:
W polskim prawie nie jest istotne jak spadkodawca określa osobę, której przekazuje swój majątek. W świetle prawa Anna Zawadzka (nie: Żeromska) była jedynie kochanką i matką nieślubnego dziecka, zaś prawowitą żoną w dalszym ciągu pozostawała Oktawia z Radziwiłłowiczów Żeromska. (…)
Reklama
Po śmierci pisarza wykorzystano problemy psychiczne wdowy i nie uwzględniano jej praw do spuścizny po mężu, choćby do zachowku czy prawa do decydowania o wznowieniach dzieł i do honorariów.
Oktawia przeżyła Żeromskiego o niespełna trzy lata. Anna okazała się znacznie bardziej długowieczna. Zmarła bowiem krótko po swoich 95 urodzinach w 1983 roku.
To właśnie ona oraz zmarła w 2001 roku Monika zadbały o to, aby fakty o zagmatwanym życiu rodzinnym Żeromskiego przez dziesięciolecia pozostały w ukryciu. Dopiero kilka lat temu całą prawdę na ten temat udało się ustalić profesorowi Zdzisławowi Jerzemu Adamczykowi.
Bibliografia
- Piotr Łopuszański, Sekrety życia pisarzy i artystów, Wydawnictwo Fronda 2022.







