Zagmatwane życie rodzinne Stefana Żeromskiego. Przez dekady był to skrzętnie ukrywany sekret

Strona główna » XIX wiek » Zagmatwane życie rodzinne Stefana Żeromskiego. Przez dekady był to skrzętnie ukrywany sekret

Przez dekady panowało przekonanie, że Stefan Żeromski dwukrotnie stawał na ślubnym kobiercu. Sam pisarz zresztą utrzymywał, że po rzekomym rozwodzie z pierwszą żoną sformalizował związek z długoletnią kochanką, Anną Zawadzką. Rzeczywistość wyglądała jednak zupełnie inaczej. Oto jak prezentowało się zagmatwane życie rodzinne autora Syzyfowych prac.

Początkowo nic nie zapowiadało, że Stefan Żeromski zrobi wielką karierę pisarską i zyska miano „sumienia narodu”. Przyszłemu autorowi Ludzi bezdomnych nie udało się nawet zdać matury.


Reklama


Podkochiwał się w niej Bolesław Prus

Co prawda rozpoczął studia weterynaryjne, gdzie nie wymagano egzaminu dojrzałości, ale brak pieniędzy zmusił go do ich porzucenia. Los Żeromskiego odmienił się w 1890 roku. Aby zdobyć środki na życie zatrudnił się wówczas jako korepetytor dzieci Michała Górskiego, właściciela dóbr nałęczowskich.

Na miejscu poznał swoją przyszłą żonę Oktawię z Radziwiłłowiczów Rodkiewiczową. Miał wówczas 26 lat. Jego wybranka z kolei była o dwa lata starsza i zdążyła już pochować swego pierwszego męża, Henryka Rodkiewicza, który piastował funkcję administratora miejscowego uzdrowiska.

Zdjęcie wykonane w Parku Nałęczowskim w 1891 roku. Oktawia siedzi z córką na kolanach, za nimi stoi Stefan Żeromski (domena publiczna).
Zdjęcie wykonane w Parku Nałęczowskim w 1891 roku. Oktawia siedzi z córką na kolanach, za nimi stoi Stefan Żeromski (domena publiczna).

Zgodnie z tym co pisze Piotr Łopuszański w książce pt. Sekrety życia pisarzy i artystów młoda wdowa „miała dwuletnią córkę Henrykę i osiemnastoletnią pasierbicę Helenę”.

Po zgonie Henryka rada rodzinna na opiekuna malutkiej Henryki wyznaczyła zaprzyjaźnionego z familią Bolesława Prusa. Autor Lalki podkochiwał się w Oktawii, ale kobieta nie odwzajemniała jego uczucia. Początkowo również Żeromski nie przypadł jej go gustu. Ostatecznie jednak mrukliwy guwerner zdobył jej serce.

Ślub Żeromskiego i Oktawii

Para zaręczyła się po niespełna rocznej znajomości w październiku 1891 roku. Niewiele jednak zabrakło, a do ślubu mogło nigdy nie dojść, Żeromski bowiem – chcąc dowieść swego zaufania – wręczył wybrance prowadzone od lat dzienniki, „w których szczerze opisywał wszelkie romanse, orgie i opinie o spotykanych dziewczętach i kobietach”.

Po przeczytaniu zapisków przyszłego „sumienia narodu” Oktawia przeżyła prawdziwy szok. Reakcja narzeczonej sprawiła, że Żeromski opuścił Królestwo Polskie i udał się najpierw do Zakopanego, „a następnie ruszył sam w podróż po Europie. Szukał też pracy w Krakowie”. Cały czas pisał jednak do ukochanej listy. W końcu po kilku miesiącach tułaczki zdecydował się na powrót do Nałęczowa.


Reklama


Miesiące rozłąki sprawiły, że Oktawia pogodziła się z jego przeszłością i ostatecznie 3 września 1892 roku para wzięła ślub. Po zmianie stanu cywilnego kobieta postanowiła „wyprowadzić Stefana na prostą drogę”.

Poprosiła autorka Laki o protekcję dla męża

Zwróciła się do Bolesława Prusa, aby ten załatwił jej mężowi posadę bibliotekarza w Muzeum Narodowym Polskim w szwajcarskim Rapperswilu. Autor Lalki „wystawił Żeromskiemu jak najlepszą opinię. Zaprotegował Stefana także jego dawny kolega szkolny z gimnazjum kieleckiego, a obecnie redaktor »Głosu«, Zygmunt Wasilewski”.

Stefan Żeromski, Oktawia oraz Henryka na zdjęciu wykonanym w 1892 roku (domena publiczna).
Stefan Żeromski, Oktawia oraz Henryka na zdjęciu wykonanym w 1892 roku (domena publiczna).

Bolesław Prus twierdził później, że w Szwajcarii Oktawia pracowała niemal jak „pokojówka, kucharka, szwaczka”. Dodatkowo pomagała mężowi w pracy bibliotekarza. Później zaś „poprawiała jego rękopisy i robiła korekty. Negocjowała też warunki finansowe z wydawcami”.

Niewierność Żeromskiego

Jeżeli chodziło o samego Żeromskiego to zdecydowanie nie zasługiwał na miano męża roku. Autor Sekretów życia pisarzy i artystów podkreśla, że:


Reklama


Był nieufny, podejrzliwy. Oktawię dręczył zazdrością. Sam zaś… zdradzał żonę dość szybko po ślubie, gdy pod pretekstem choroby wyjeżdżał do innych miast i kurortów. Miał wtedy przygody ze Stefanią Gliwicówną, Sławą Pruszyńską, a później z Anną Zawadzką.

Mimo licznych upokorzeń Oktawia trwała u boku ślubnego. Jego zachowanie odbiło się natomiast fatalnie na stanie zdrowia psychicznego kobiety, która w 1905 roku trafiła po raz pierwszy do szpitala w Tworkach.

Stefan Żeromski z synem Adamem (domena publiczna).
Stefan Żeromski z synem Adamem (domena publiczna).

Do tego czasu para doczekała się dwóch synów. Pierwszy z nich urodził się jeszcze w Szwajcarii i szybko zmarł. Kolejny, któremu nadano imię Adam, przyszedł na świat w 1899 roku, czyli dwa lata po powrocie Żeromskich nad Wisłę. Chociaż autor Syzyfowych prac utrzymywał, że bardzo cieszył się z narodzin potomka ani na jotę nie zmienił swojego postępowania.

Związek Żeromskiego z Annę Zawadzką

Po trwającym kilka lat romansie ze Sławą Pruszyńską w 1908 roku Stefan poznał młodszą o niemal 24 lata Annę Zawadzką, z którą połączył go wieloletni nieformalny związek. Żeromski przez długi czas prowadził podwójne życie. Jak podaje Piotr Łopuszański:


Reklama


Gdy [od 1909 roku] pisarz przebywał z żoną i synem we Francji, spotykał się ukradkiem z kochanką. Wiosną 1913 roku Żeromski pojechał do Florencji, gdzie zamieszkał z Anną Zawadzką, która spodziewała się dziecka.

W liście z 24 kwietnia do Oktawii i syna Żeromski napisał: „Nigdy, przenigdy Was tak nie kochałem jak teraz. […] Moja droga Tusiutku, bądź miłościwa dla mnie. […] Całuję was po milion razy i proszę na klęczkach o Waszą miłość”. Jednocześnie żył z Anną, którą przedstawiał w urzędach włoskich jako swoją… żonę.

Stefan Żeromski z córką Moniką (domena publiczna).
Stefan Żeromski z córką Moniką (domena publiczna).

W rejestrze urodzeń Wydziału Stanu Cywilnego we Florencji zanotowano, że Monika Maria Wincentyna, córka „małżonków” Stefana Żeromskiego i Anny Wandy z Zawadzkich przyszła na świat 30 maja 1913 roku.

Żeromski porzucił żonę dla kochanki

Zachowane relacje dowodzą, że pisarz od 1912 roku nosił się z zamiarem rozwodu z Oktawią, Anna zaś jeszcze przed wybuchem I wojny światowej zaczęła podawać się za narzeczoną Żeromskiego. Ten jednak aż do lata 1918 roku „lawirował między żoną a kochanką i jej córką”. Latem tego roku na gruźlicę zmarł jednak niespełna 19-letni Adam. W Sekretach życia pisarzy i artystów czytamy:


Reklama


Śmierć syna sprawiła, że małżeństwo pisarza faktycznie się rozpadło. Żeromski żył z kochanką i przestał utrzymywać kontakty z żoną. Tak jej się odwdzięczył za lata pomocy i wsparcia. Gdy napisał „O Adamie Żeromskim wspomnienie”, ani słowa nie poświęcił w nim żonie, która do końca opiekowała się synem.

Czy tak powinien się zachowywać pisarz pretendujący do miana wychowawcy narodu? Postępowanie Żeromskiego wyglądało na nikczemność. Dlaczego nie postąpił jak jego bohaterowie i nie zrezygnował z nowej miłości w imię obowiązku?

Adam Żeromski na zdjęciu wykonanym w 1917 roku (domena publiczna).
Adam Żeromski na zdjęciu wykonanym w 1917 roku (domena publiczna).

Nigdy nie rozwiódł się z żoną

Mimo że w wolnej już Polsce Anna Zawadzka była traktowana jako oficjalna druga żona autora Ludzi bezdomnych to tak naprawdę Żeromskiemu aż do śmierci w 1925 roku nie udało się rozwieść z Oktawią. Chociaż związek z kochanką nie został nigdy sformalizowany, to w testamencie pisarz wszystko zostawiał Annie i Monice. Ale jak podkreśla Piotr Łopuszański:

W polskim prawie nie jest istotne jak spadkodawca określa osobę, której przekazuje swój majątek. W świetle prawa Anna Zawadzka (nie: Żeromska) była jedynie kochanką i matką nieślubnego dziecka, zaś prawowitą żoną w dalszym ciągu pozostawała Oktawia z Radziwiłłowiczów Żeromska. (…)


Reklama


Po śmierci pisarza wykorzystano problemy psychiczne wdowy i nie uwzględniano jej praw do spuścizny po mężu, choćby do zachowku czy prawa do decydowania o wznowieniach dzieł i do honorariów.

Oktawia przeżyła Żeromskiego o niespełna trzy lata. Anna okazała się znacznie bardziej długowieczna. Zmarła bowiem krótko po swoich 95 urodzinach w 1983 roku.

To właśnie ona oraz zmarła w 2001 roku Monika zadbały o to, aby fakty o zagmatwanym życiu rodzinnym Żeromskiego przez dziesięciolecia pozostały w ukryciu. Dopiero kilka lat temu całą prawdę na ten temat udało się ustalić profesorowi Zdzisławowi Jerzemu Adamczykowi.

Bibliografia

  • Piotr Łopuszański, Sekrety życia pisarzy i artystów, Wydawnictwo Fronda 2022.
Autor
Rafał Kuzak

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Wawel. Biografia, Warcholstwo czy Cywilizacja Słowian. Jego najnowsza książka to Życie w chłopskiej chacie (2024). Strona autora: KamilJanicki.pl.

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.