Pałac Dioklecjana w dzisiejszym Splicie budowano przez dziesięć lat. Imponujący kompleks zajmował obszar blisko czterech hektarów i przypominał prawdziwą fortecę. Okalały go wysokie mury, nad którymi górowały wieże obronne. Do jego wnętrza można było się zaś dostać jedynie przez potężne bramy. Obecnie to najlepiej zachowany przykład rzymskiej architektury pałacowej.
Urodzony najprawdopodobniej w pierwszej połowie lat 40. III wieku n.e. Dioklecjan nie pochodził z potężnego rodu. Drogę do najwyższego stanowiska w starożytnym Rzymie zapewniła mu służba wojskowa.
Reklama
Tetrarchia w starożytnym Rzymie
W 284 roku został obwołany przez legiony cesarzem. Zasiadał na tronie przez ponad 20 lat. Utrzymał się na szczycie tak długo ponieważ szybko zrozumiał, że nie może samodzielnie władać olbrzymim imperium.
Już w 286 roku powołał Maksymiana na zarządcę zachodniej części państwa. Sam skupił się zaś na jego wschodnich obszarach. Obaj nosili tytuł augusta. W 293 roku dołączyli do nich Konstancjusz Chlorus oraz Galeriusz, których obwołano cezarami. W ten sposób powstał system rządów zwany tetrarchią.
Przez całe lata świetnie się on sprawdzał, a dzięki przeprowadzonym reformom udało się opanować chaos w państwie. Jednak na początku maja 305 roku zarówno Dioklecjan jak i Maksymian abdykowali. Jak podkreśla Gareth Harney w książce pt. Złoto, srebro i krew. Historia starożytnego Rzymu decyzja ta „zszokowała cały świat rzymski”.
Historycy do dzisiaj toczą spory o przyczyny jej podjęcia. Dioklecjan najpewniej jednak już od lat zamierzał tak postąpić. Abdykacja zbiegła się bowiem z ukończeniem budowy pałacu, w którym chciał spędzić ostatnie lata życia.
Reklama
Pałac na wzór wojskowej twierdzy
Imponującą rezydencję wzniesiono na dalmatyńskim wybrzeżu nieopodal rodzinnego miasta cesarza – Salony. Zgodnie z tym, co pisze Gareth Harney „ta spektakularna manifestacja późnego Cesarstwa jest dziś najlepiej zachowanym przykładem rzymskiej architektury pałacowej na świecie”.
Pałac nosił nazwę Spalatum (od niego wziął swoją nazwę Split). I wzniesiono go na planie nieregularnego prostokąta. Jego zachodni i wschodni mur mierzyły po 215,5 metra, półdniowy 181 metrów, z kolei północny 175 metrów. Cały kompleks zajmował obszar aż 3,8 hektara, przy czym wewnątrz murów było to nieco mniej niż trzy hektary. Z uwagi na konstrukcję bardzo przypominał on wojskową twierdzę.
Jak czytamy w książce Złoto, srebro i krew. Historia starożytnego Rzymu pałac łączył „surowość obozu z wystawnością królewskiej rezydencji: dwa oblicza cesarza-żołnierza”. Otaczały go „masywne mury obronne z bloków lśniącego białego piaskowca”, które wznosiły się na 20 metrów. W ich ciągu znajdowało się również 16 kwadratowych i ośmiokątnych baszt obronnych.
Monumentalne serce pałacu
Do wnętrza kompleksu prowadziły trzy potężne bramy. Czwarta – umieszczona już w środku – oddzielała prywatną przestrzeń byłego cesarza od reszty pałacu. Rezydencja posiadała również bezpośredni dostęp do nabrzeża. Zgodnie z tym co pisze Gareth Harney:
Reklama
Którąkolwiek bramą wejść do pałacu, droga prowadzi do jego monumentalnego serca: perystylu, wspaniałego dziedzińca otoczonego różowymi kolumnami z egipskiego granitu. Majestatyczny portyk dominuje nad otoczeniem. Prawdopodobnie tędy Dioklecjan wychodził na plac ze swych prywatnych apartamentów, by przemawiać do zebranych tam ludzi.
Podobnie jak w przypadku wojskowych obozów i twierdz przez wnętrze Spalatum przebiegały dwie główne arterie (decumanus i cardo). Autorzy hasła poświęconego pałacowi Dioklecjana w The Encyclopedia of Ancient History podkreślają, że ułożone pod kątem prostym drogi dzieliły kompleks na cztery części.
W poszczególnych ćwiartkach wzniesiono między innymi budynki przeznaczone dla służby, żołnierzy, magazyny, świątynie oraz mauzoleum. Rezydencja samego cesarza rozciągała się z kolei na całej długości południowego muru i mierzyła około 40 metrów szerokości. Bezpośrednio pod nią znajdowały się głębokie piwnice sięgające 8 metrów w głąb.
Losy pałacu po śmierci Dioklecjana
Podczas budowy kompleksu wykorzystano nie tylko ogromnej ilości cegły i lokalnego kamienia, ale również budulec z Egiptu czy Grecji, którego używano w elementach dekoracyjnych. Do ozdobienia pałacu posłużyły między innymi sprowadzone znad Nilu posągi sfinksów.
Reklama
Dioklecjan cieszył się swoim pałacem przez około siedem lat. Nie znamy dokładnej daty zgonu cesarza, ale nastąpiła ona najprawdopodobniej w 311 lub 312 roku. Przez kolejne trzy stulecia pałac pozostawał nadal cesarską rezydencją.
Sytuacja zmieniła się na początku VII wieku w obliczu najazdów Słowian i Awarów. W 614 roku okoliczna ludność znalazła schronienie za potężnymi murami. Gdy jednak przeciwnik został odparty uciekinierzy nie opuścili kompleksu.
Jak pisze autor jednego z przewodników po Chorwacji nowi lokatorzy „zaadaptowali budowlę na własne potrzeby, domy powstawały w bramach, przedsionkach i podwórzach. Zachowane do dzisiaj średniowieczne miasto stanowi unikat w skali światowej”. Obecnie na obszarze zajmowanym niegdyś przez pałac Dioklecjana znajduje się ponad 200 budynków, które zamieszkuje trzy tysiące ludzi.
Bibliografia
- Gareth Harney, Złoto, srebro i krew. Historia starożytnego Rzymu, Wydawnictwo Poznańskie 2026.
- Sławomir Koper, Bajeczna Chorwacja. Zabytki, Adriatyk i cevapcici, Wydawnictwo Fronda 2025.
- Ivančica Schrunk, Manuela Studer-Karlen, Spalatum (.Split, Spalato) Diocletian’s Palace [w:] The Encyclopedia of Ancient History, John Wiley & Sons 2012.
- John J. Wilkes, Diocletian’s Palace, Split. Residence of a Retired Roman Emperor, Ian Sanders Memorial Committee 1993.
