Jako ordynat klecki Marcin Mikołaj Radziwiłł posiadał bajeczne bogactwa. Krajczy wielki litewski był jednym z najzamożniejszych magnatów w Rzeczpospolitej Obojga Narodów pierwszej połowy XVIII wieku. Chociaż dysponował niemal nieograniczonymi środkami rzadko opuszczał swój pałac. W rodowej rezydencji przez długie lata dopuszczał się potwornych czynów.
Dzieciństwo Marcina Mikołaja trudno nazwać szczęśliwym. Urodzony w 1705 roku syn późniejszego wojewody Nowogrodzkiego Jana Mikołaja Radziwiłła od najmłodszych lat był świadkiem, jak ojciec znęcał się nad jego matką, Dorotą Henryką z Przebendowskich.
Reklama
Rodzinne dramaty w pałacu Radziwiłłów
W zaciszu rodowej rezydencji przemocowy mąż z byle powodu posuwał się do rękoczynów. Według zachowanej relacji jednego z naocznych świadków pewnego razu w trakcie karczemnej kłótni magnat brutalnie przewrócił swoją ciężarną żonę na podłogę, a następnie próbował przebić ją szpadą. Powstrzymano go w ostatniej chwili.
Takie zachowanie Radziwiłła nie było bynajmniej odosobnionym przypadkiem. Stanowiło ono raczej normę. Bez wątpienia musiało to odcisnąć piętno na Marcinie Mikołaju, który w przyszłości miał się stać jeszcze większym potworem niż ojciec.
Głowa rodu nie zgadzała się nawet na to, aby wysłać syna do szkoły. Chłopak tymczasem garnął się do zdobywania wiedzy, szczególnie interesowały go nauki przyrodnicze, do których w tym czasie zaliczano również alchemię. Dopiero, gdy już jego rodzice byli w separacji, kilkunastoletni Marcin Mikołaj odbył podróż po Europie. W jej trakcie poznawał uczonych oraz odwiedzał rozsiane po kontynencie instytucje naukowe.
Zaszył się w swojej rezydencji
Już po powrocie do kraju, Marcin Mikołaj ożenił się w 1728 roku z kasztelanką biecką Aleksandrą Bełchacką, która urodziła mu dwójkę dzieci.
Reklama
Rok później zmarł jego ojciec, a młody Radziwiłł został ordynatem kleckim. Zgodnie z tym, co podawał Eugeniusz Starczewski w pracy Możnowładztwo polskie na tle dziejów od tamtej pory magnat zaszył się w swojej rezydencji.
Tylko w r. 1737 był marszałkiem trybunału litewskiego. Przesiadując w swoich dobrach, zajmował się głównie alchemią i szukaniem kamienia filozoficznego; uprawiał też muzykę i grał na kilku instrumentach.
Jednocześnie jego zachowanie budziło coraz większe zaniepokojenie otoczenia. Profesor Bożena Popiołek, badająca życie szlachcianek w czasach króla Augusta II, pisze, że według zachowanych źródeł krajczy litewski groził swej żonie „»trucizną i inszą śmiercią«, a nawet „»kilka razy mało ją inszym przy sobie zgwałcić nie kazał« (ośmieliła się bowiem prosić go, by odprawił metresę)”. W końcu zdesperowana Aleksandra uciekła od męża, ten zaś popadał w coraz większe szaleństwo.
„Porywał je, kupował, zwabiał” do pałacu
Naczytawszy się o religii starożytnych Egipcjan Marcin Mikołaj Radziwiłł zaczął wierzyć w reinkarnację. Później przeszedł na judaizm czym zszokował swoją rodzinę. Wybory w kwestii wiary nikomu jednak nie szkodziły. Co innego jego podejście do kobiet.
Reklama
W pałacu arystokrata zorganizował prawdziwy harem. Jak podaje w swojej książce Witold Banach, magnat „pozyskiwał” na przeróżne sposoby dziewczęta, które miały zaspokajać jego fantazje: „porywał je, kupował, zwabiał”. Z kolei dzięki relacji Marcina Matuszewicza wiemy również, że:
Były oprócz tego na folwarku kadetki, młode dziewczęta pięknych twarzy, różnych kondycyj, które brano, a gdy lat dojdą, księciu oddawano. Te także w wielkiej niewygodzie, boso i w koszulach były, wszędzie zaś był gęsto głód wielki, zawsze zamknięcie.
Radziwiłł z czasem stał się również prawdziwym postrachem dla całej okolicy, „napadał na dwory, podpalał, dokonywał rozbojów na drogach, porywał ludzi i więził”.
Horror trwający latami
Gdy zmarła jego pierwsza żona, magnat poślubił w 1738 roku zaledwie dwunastoletnią szlachciankę Martę Trębicką, która „przez ponad dziesięć lat wiodła nędzny żywot niewolnicy” w pałacu Radziwiłła.
Reklama
Wraz z czterema synami trzymana była pod kluczem „w wielkiej niewygodzie i smrodzie, gdyż w jednej izbie spać, jeść i inne potrzeby natury czynić musiała”. Podobny los spotkał również sześcioro nieślubnych dzieci magnata.
Pozostali Radziwiłłowie rzecz jasna próbowali wpłynąć na zakałę rodu. Przez długi czas ich starania na niewiele się zdawały. Sytuacja uległa zmianie dopiero w 1748 roku, kiedy udało się przekonać króla Augusta III, aby wydał nakaz ubezwłasnowolnienia magnackiego degenerata.
Kiedy Hieronim Florian Radziwiłł przybył, aby pochwycić krewniaka w jego rezydencji doznał wstrząsu pod wpływem tego, co zastał na miejscu. W pałacu odnaleziono bowiem około dwudziestu przetrzymywanych wbrew ich woli kobiet.
Marcin Mikołaj już do końca swojego długiego życia – zmarł dopiero w 1782 roku – pozostał pod kuratelą kolejnych członków rodziny. Ostatnim strażnikiem był jego własny syn z drugiego małżeństwa Michał Hieronim Radziwiłł. Ten sam, który zapisał się czarnymi zgłoskami w polskiej historii, zaprzedając się Rosji i będąc jednym z czołowych targowiczan.
Bibliografia
- Witold Banach, Radziwiłłowie. Burzliwe losy słynnego rodu, Wydawnictwo Poznańskie 2023.
- Uladzimir Karalenak, Marcin Mikołaj Radziwiłł, enfant terrible rodu Radziwiłłów, wilanow-palac.pl.
- Bożena Popiołek, Kobiecy świat w czasach Augusta II : studia nad mentalnością kobiet z kręgów szlacheckich, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej 2003.
- Eugeniusz Starczewski, Możnowładztwo polskie na tle dziejów, Kijów 1916.
