Światowid ze Zbrucza (fot. Silar, lic. CCA SA 3.0 U).

Światowid ze Zbrucza. Poważny problem z najsłynniejszym słowiańskim symbolem

Strona główna » Średniowiecze » Światowid ze Zbrucza. Poważny problem z najsłynniejszym słowiańskim symbolem

Gdy z wód Zbrucza w 1848 roku wyłowiono tajemniczy posąg, w światku badaczy polskiej historii zawrzało. Po dziś dzień tajemnicza rzeźba o czterech twarzach rozbudza ogromne emocje. Po wydobyciu jej na brzeg na wschodzie, na miejsce posłano przedstawiciela Towarzystwa Naukowego z Krakowa, które ogłosiło zbiórkę różnych starożytności w celu stworzenia ich muzeum. Posąg wyłowiony z koryta rzeki Zbrucz na Podolu, który wjechał do Krakowa w 1851 r. stał się symbolem słowiańskich wierzeń, a nawet wczesnych Słowian ogółem. Czy to wszystko jest jedną wielką pomyłką?

Współcześnie można odnieść wiadomość, że na okładce co drugiej książki o początkach Polski, albo o Słowianach, znajduje się wizerunek słynnego posągu. Oryginał zajmuje centralne miejsce Muzeum Archeologicznego w Krakowie, a kolejne pokolenia badaczy przyglądają mu się z zachwytem. Miasto Żory postawiło sobie nawet własnego Światowida na środku Ronda Litewskiego. Słynny posąg wrósł w polską kulturę jak chyba żaden inny. Tymczasem wielu badaczy poddaje w sporą wątpliwość jego początki.


Reklama


Pochodzenie figury jest jednak dalece kontrowersyjne. Sceptyczni badacze zwracają uwagę, że nie da się nawet udowodnić, iż miała ona cokolwiek wspólnego ze Słowianami. Na sławny czteroboczny słup z kamienia o wysokości 2,5 metra, z każdej strony ozdobiony płaskorzeźbami, a zwłaszcza wyraźnie ukształtowanymi twarzami ludzkimi, natrafiono w roku 1848, na skutek dotkliwej suszy, która obniżyła poziom wody w Zbruczu.

Artefakt nie zachował się w całości. Gdy wyciągano go z nurtu przełamał się, a dolna część pozostała w rzece. Znalezisko przetransportowano do Krakowa. Po dziś dzień jest eksponowane w tamtejszym Muzeum Archeologicznym.

Cztery twarze Światowida ze Zbrucza
Cztery twarze Światowida ze Zbrucza

Dlaczego Światowida ze Zbrucza uznano za zabytek słowiański?

Rzeźba nie posiadała żadnych inskrypcji, a jej ozdób nie dało się zestawić z jakimkolwiek innym znanym reliktem – stanowiły swoisty unikat. Mimo to właściwie natychmiast orzeczono, że posąg musiał zostać wykonany przez pogańskich Słowian i że pochodził z wczesnego średniowiecza. Dlatego nadano mu nazwę Światowida.

Na poparcie takiej wizji przytaczano wzmianki z kroniki tak zwanego Saxo Gramatyka, zgodnie z którymi Słowianie z Połabia czcili wielogłowe posągi bóstw.


Reklama


Należy jednak podkreślić, że informacje te pochodziły z zupełnie innej części Słowiańszczyzny, oddalonej o ponad 1000 kilometrów od miejsca, gdzie znaleziono „Światowida”.

Poza tym relacja Saxo Gramatyka powstała dopiero na przełomie XII i XIII stulecia, gdy wierzenia słowiańskich pogan od dawna czerpały z wpływów i inspiracji chrześcijaństwa. Tymczasem jeśli figura ze Zbrucza była słowiańska, to musiała powstać kilkaset lat wcześniej, zanim doszło do chrystianizacji Rusi.

Święto Światowida. Obraz Alfonsa Muchy (domena publiczna).
Święto Światowida. Obraz Alfonsa Muchy (domena publiczna).

Przemilczane wątpliwości. Kto wykonał Światowida ze Zbrucza?

Jak komentuje Dariusz A. Sikorski na kartach książki Religie dawnych Słowian. Przewodnik dla poszukujących, w nauce szybko zaczęto wysuwać wątpliwości.

Sceptyczni badacze sugerowali, że figurę mogli wykonać nie Słowianie, ale przedstawiciele różnych innych kultur obecnych, choćby czasowo, w regionie: na przykład koczowniczy Awarowie, Madziarzy, albo Pieczyngowie.


Reklama


W powszechnej świadomości ugruntowała się jednak tylko pierwsza interpretacja. Do dzisiaj nawet na okładkach naukowych prac poświęconych Słowiańszczyźnie co rusz umieszcza się Światowida ze Zbrucza. To w końcu najlepiej znany symbol pogańskich wierzeń Słowian.

Zacieki, które mogły zdradzić prawdę

Nie jest jednak wcale tak, że wątpliwości udało się rozwiać, a pochodzenie posągu zostało udowodnione. Wprost przeciwnie. Dzisiaj pytań jest nawet więcej niż półtora wieku temu. „Rozstrzygające byłoby datowanie statuy, ale nie wykazuje ona żadnych cech stylistycznych, które można by powiązać z lepiej datowanymi innymi zabytkami” – tłumaczy autor książki Religie dawnych Słowian.

Twarze Światowida ze Zbrucza (fot. Muzeum Archeologiczne w Krakowie)
Twarze Światowida ze Zbrucza (fot. Muzeum Archeologiczne w Krakowie)

Zarówno sposób wykonania Światowida zbruckiego, jak i przedstawienia figuralne są tak mało charakterystyczne, że mógł on powstać w bardzo szerokim przedziale czasu, nawet w czasach nowożytnych.

Nowoczesne techniki pozwalają datować nacieki pojawiające się na kamieniach znajdujących się w wilgotnym środowisku. Być może zastosowanie tej metody do zbruckiego Światowida pozwoliłoby na wykluczenie przynajmniej którejś z hipotez. Niestety, swego czasu zbrucki Światowid przeszedł gruntowną konserwację, w ramach której owe nacieki starannie wyczyszczono.

Bibliografia

Artykuł powstał głównie na podstawie książki Dariusza A. Sikorskiego pt. Religie dawnych Słowian. Przewodnik dla poszukujących.

Nowa książka Kamila Janickiego

Najnowsza książka Kamila Janickiego pt. Polskość. Prawdziwa historia tego, kim jesteśmy jest już dostępna w sprzedaży. Autor odpowiada w niej na pytania o to, jacy naprawdę są Polacy? Co nas ukształtowało? Co odróżnia nas od wszystkich innych narodów? Jak się okazuje, za wszystkim stoi historia!

Autor
Grzegorz Kantecki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Wawel. Biografia, Warcholstwo czy Cywilizacja Słowian. Jego najnowsza książka to Życie w chłopskiej chacie (2024). Strona autora: KamilJanicki.pl.

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.