W czasach Związku Sowieckiego w nauce o wiele ważniejsze od faktów okazywały się powiązania polityczne, a zwłaszcza dobre kontakty z najwyższymi władzami partii. Trudno o lepszy przykład niż tak zwany łysenkizm – zbiór pseudonaukowych teorii, który od schyłku międzywojnia aż do lat 60. XX wieku uchodził za oficjalnie obowiązującą doktrynę biologii.
Władze sowieckie same kilkukrotnie prowokowały wielkie klęski głodu, w tym zwłaszcza niesławny Hołodomor, który w latach 1932-1933 przyniósł z sobą miliony ofiar na Ukrainie. Zarazem jednak, jakby paradoksalnie, w czasach wczesnego stalinizmu w Związku Sowieckim podjęto autentycznie obiecujące prace naukowe w kierunku dywersyfikacji upraw i ograniczenia ryzyka przyszłych niedoborów żywnościowych.
Reklama
Z inicjatywy Nikołaja Wawiłowa w Leningradzie, a więc dzisiejszym Petersburgu, stworzono pierwszy na świecie bank nasion. Prowadził on badania mające na celu uzyskanie ulepszonych i dostosowanych do warunków środowiskowych odmian pszenicy, kukurydzy i innych roślin zbożowych.
Przedwcześnie odtrąbiony sukces
Jak komentował w 1932 roku brytyjski botanik Rowland Biffen, za sprawą Wawiłowa „Związek Radziecki stał się światowym liderem w dziedzinie uprawy roślin – dał pouczający przykład, jak państwa mogą chronić swoje społeczeństwa przed niedożywieniem i głodem”.
Była to ocena przedwczesna, poniekąd przesadna… ale przede wszystkim niebiorąca w ogóle pod uwagę politycznych uwarunkowań pracy dla czerwonego cara.
Wawiłow zyskał międzynarodową sławę, założył też aż 400 stacji i ośrodków badawczych rozsianych po Związku Sowieckim. Zanim jednak jego prace przyniosły prawdziwie przełomowe efekty, został aresztowany i zmarł w więzieniu. Wszystko przez to, że jeden z jego podwładnych skuteczniej potrafił oczarować Stalina. I to mimo, że przedstawiał zupełnie absurdalne naukowo tezy.
Reklama
Narodziny łysenkizmu
Jak wyjaśnia Simon Parkin na kartach wydanej niedawno książki Zakazany ogród Stalina, były uczeń Wawiłowa, wiejski ogrodnik Trofim Denisowicz Łysenko, zaczął rozwijać tezy przejęte od tworzącego na początku XIX stulecia Jeana-Baptiste’a de Lamarcka. Konkretnie odrzucił założenia genetyki i dziedziczności cech, te bowiem były jego zdaniem interpretacjami „burżuazyjnymi”, niedopasowanymi do komunistycznych idei.
Łysenko przekonywał, jak referuje Parkin, że „organizmy w ciągu swojego życia mogą nabywać cech pod wpływem otoczenia i owe cechy przechodzą później na następne pokolenia. Inżynieria genetyczna i banki nasion nie są więc do niczego potrzebne, a nawet (…), stanowią jedynie stratę czasu i pieniędzy. By osiągnąć zamierzone cele, wystarczy po prostu wytrenować rośliny. Proces ten nazwał wernalizacją”.
Innymi słowy Łysenko twierdził, że wystarczy na przykład inaczej karmić ptaka, aby z jaskółki stał się kukułką. Brzmi to oczywiście dalece bezsensownie. I brzmiało tak już 90 lat temu. Tak naprawdę Łysenko potrzebował jednak przekonać do swoich racji tylko jednego człowieka, co faktycznie mu się udało.
Pseudonauka pod okiem Stalina
Jak można przeczytać na kartach Zakazanego ogrodu Stalina:
Odkrywcza teoria Łysenki spotkała się z aprobatą przywódcy kraju, Stalina, do którego przemówił pomysł, jakoby rośliny – tak jak robotników – można było przekształcić aktem woli politycznej. Spodobało mu się też, że Łysenko, w przeciwieństwie do Wawiłowa, wywodził się bezpośrednio z chłopów, a jego teorie nie opierały się na akademickich doświadczeniach laboratoryjnych.
Reklama
Na dodatek w czasach, gdy miliony Rosjan i Ukraińców umierały z głodu, częściowo spowodowanego słabym urodzajem, Łysenko obiecał Stalinowi, że w ciągu trzech lat zaspokoi zapotrzebowanie na ulepszone odmiany roślin uprawnych. Było to o siedem lat szybciej niż szacowany przez Wawiłowa termin osiągnięcia zamierzonych rezultatów.
Stalin odczuwał presję, by złagodzić skutki straszliwego trzyletniego głodu, do jakiego doprowadziła jego polityka w 1932 roku. Kiedy więc na konferencji w 1935 roku Łysenko wygłosił przemowę, w której obrzucił błotem elitę naukową i obiecał błyskawiczne rozwiązanie problemów produkcji i dystrybucji żywności w Związku Radzieckim, szybko zyskał poparcie. Jeszcze zanim skończył mówić, sowiecki przywódca wstał z miejsca i zawołał: „Brawo, towarzyszu Łysenko, brawo!”
Oczywiście efekty nigdy nie zostały osiągnięte. Wawiłow trafił jednak do więzienia w Saratowie, gdzie umarł w styczniu 1943 roku. Łysenko cieszył się zaś stałą protekcją nie tylko Stalina, ale i jego następcy Nikity Chruszczowa.
Z kolei opracowana przez niego, bzdurna „nowa biologia” pozostała obowiązującą doktryną nauki bloku wschodniego aż do lat 60. XX wieku. Była nią nawet po tym, jak globalnie ostatecznie ją ośmieszono i zdyskredytowano, za sprawą odkrycia struktury DNA w 1953 roku.
Źródło
Powyższy artykuł powstał głównie na podstawie książki Simona Parkina pt. Zakazany ogród Stalina. Jak naukowcy (nie) uratowali mieszkańców Leningradu (Znak Literanova 2026).
Nieznana historia II Wojny Światowej
