Tak się mieszkało setki lat temu. Wyposażenie zwyczajnego średniowiecznego domu

Strona główna » Średniowiecze » Tak się mieszkało setki lat temu. Wyposażenie zwyczajnego średniowiecznego domu

Jak wyglądało wyposażenie zwyczajnego średniowiecznego domu? Z perspektywy wieków trochę trudno nam to sobie wyobrazić. W książce „Kobieta w czasach katedr” Régine Pernoud pokazała, co uznawano za niezbędne do tego, by gospodarstwo domowe mogło funkcjonować.

Robert Fossier zakończył swoje słowo wstępne wygłoszone na konferencji Rola kobiety w cywilizacjach X-XIII wieku w Poitiers w 1976 roku takim oto doniosłym stwierdzeniem: W historii Zachodu w czasie tych dwóch czy trzech stuleci do zasadniczych zdobyczy człowieka należały ustanowienie komórki małżeńskiej, małżeństwa jako normalnej formy życia rodzinnego, aktualnej po dzień dzisiejszy, oraz ustanowienie domu, tej pierwszej i podstawowej instytucji życia zbiorowego. Zarówno w pierwszym, jak i w drugim przypadku centralną postacią w każdej z tych form jest kobieta, rdzeń niejako, bez którego instytucje te nie mają racji bytu, główna sprężyna obu tych konstrukcji. W trakcie wystąpienia, powołując się na archeologię jako źródło poznania roli kobiety, Fossier zauważa:


Reklama


Badając konkretne obiekty związane z codziennym życiem, inwentaryzując to wszystko, co odnaleziono podczas wykopalisk, co pozostało po wioskach i domostwach, musimy stwierdzić, że w przytłaczającej większości obiekty te lub ich pozostałości odznaczają się pewną szczególną cechą: są to mianowicie przedmioty należące do kobiet, przedmioty związane z toaletą, a więc kawałki luster, agrafy, perły, naszyjniki; znajdujemy tam również naczynia kuchenne, przedmioty rękodzielnicze, naczynia niezbędne do przechowywania zapasów lub po prostu nożyczki, igły itd. I dodaje:

Oczywiste zatem, że to właśnie dom stanowił podstawową komórkę życia społecznego, a rządziła w nim kobieta, gdyż to ona, a nie mężczyzna, zajmowała czołowe miejsce w społeczeństwie.

Choć mało mamy źródeł mówiących o życiu kobiet w średniowieczu, nie znaczy to, że nie da się go odtworzyć.

Co musiało się znaleźć w średniowiecznym domu?

Ów dom, w którym rządziła kobieta, możemy sobie wyobrazić za pośrednictwem niewielkiego wierszowanego utworu z pierwszych lat XIII wieku, zatytułowanego Wyposażenie wieśniaka. Utwór ten w żartobliwej formie opisuje, co jest niezbędne mieszkańcowi wsi, ażeby mógł się osiedlić i założyć rodzinę. A więc, po pierwsze, musi on posiadać własny dom, a oprócz tego, o czym informuje w pikantnych słowach autor poematu: I burdel, i szopę: w pierwszym składa nasienie, w drugim – żniwo.

Oba te terminy, które początkowo określały oddzielne pomieszczenia, rodzaj schowków bądź składzików, zachowały się, przy czym pierwsze nabrało w języku potocznym sensu ogólnie znanego, drugie zaś (buron) przetrwało jako określenie chaty pasterskiej, czy szałasu, zwłaszcza na terenie Owernii (buron auvergnat).


Reklama


We wnętrzu domu autor spostrzega przede wszystkim kominek, a w nim „stos bierwion”, nie zapomina o bekonie, który winien wisieć pod osłoną kominka, i o dzbanie na wodę w zasięgu ręki. Spośród innych sprzętów wymienia „kadź do kąpieli”, ławę, „stół do jedzenia”, skrzynię, „łoże na spoczynek” oraz „naczynie do zagniatania”, inaczej mówiąc – dzieżę.

Kominek jest tu szczegółowo opisany ze wszystkimi dodatkowymi akcesoriami, związanymi tak z samym paleniskiem, jak z kuchnią. Są to: żelazny hak, lampa na zimowe wieczory, patelnia, wilk kuchenny, „garnek i chochla” do zupy, ruszt i hak do wyciągania mięsiwa z garnka, miech, szczypce, moździerz, młynek ręczny, tłuczek mniejszy i większy, trójnóg, kociołek, sito do odsączania sera. Dalej wymieniono jeszcze: naczynie na sól, puchary, czarki, tace, formy do sera, nóż do chleba. Co ciekawe, jest tu i lancet do „puszczania krwi”, wiemy jednak, że upust krwi powszechnie stosowano wtedy w leczeniu. Dodajmy, że są tam jeszcze igły i nożyczki.

Tekst stanowi fragment książki „Kobieta w czasach katedr” autorstwa Régine Pernoud, która ukazała się nakładem wydawnictwa Prześwity.
Tekst stanowi fragment książki „Kobieta w czasach katedr” autorstwa Régine Pernoud, która ukazała się nakładem wydawnictwa Aletheia.

Autor wymienia dość pospiesznie odzież: buty krótkie, lekkie letnie botki z cholewami, portki, buty wysokie (ze skóry, podobne do tych, jakich używają kawalerzyści), koszule i ubrania wierzchnie, kaptury i kapelusze, rzemienie, futerały na noże, sakiewki, kiesy, rękawice wykładane wewnątrz skórą, używane do prac w polu, a zwłaszcza do ochrony rąk przed cierniami podczas przycinania żywopłotów wokół domu.

Za to obszerniej poeta omawia wyprawki dla mającego się urodzić dziecka: przede wszystkim niezbędna jest kołyska, którą należy wykonać jeszcze przed urodzeniem się dziecka, trzeba zaopatrzyć się w dużą ilość bielizny i pościeli (również w słomę na sienniczki, do częstego zmieniania), małe cebrzyki do kąpieli oraz miseczki, zwane pieszczotliwie „kotkami”.


Reklama


Ponieważ chodzi tu o rodzinę wieśniaka, autor nie zapomina o dojnej krowie, która będzie dawała mleko dla dziecka po odstawieniu go od piersi; rada przezorna, wziąwszy pod uwagę nocne płacze dziecka, budzące wszystkich domowników. Butelka niemowlęca istniała już wtedy w kształcie małego naczynia z dziobkiem, którego otwór zatykano kawałkiem tkaniny, przez którą dziecko ssało, podobnie jak czyni to dziś za pomocą smoczka.

Wyposażenie średniowiecznego gospodarstwa

Następnie autor przechodzi do wyliczenia narzędzi niezbędnych do prac w polu, poczynając od „wózka do wożenia”, aż po oścień do poganiania wołów, nóż ogrodniczy, sierp, łopatę, widły, cepy, hebel, grabie itd. Wymienione tu narzędzia, stanowiące wyposażenie prostego wieśniaka, przetrwały niewiele zmienione aż po XX, a w każdym razie po XIX wiek, kiedy to wprowadzono kilka nowych narzędzi, na przykład sekator w miejsce dawnego noża ogrodniczego.

Wczesnośredniowieczna chata zrębowa
Wczesnośredniowieczna chata zrębowa. W średniowiecznej chacie musiało się zmieścić wiele przedmiotów. Więcej, niż moglibyśmy się spodziewać.

Istnieje inny jeszcze poemat, który wyszedł spod płodnego pióra Eustachego Deschampsa, porównywalny, jeśli chodzi o wyliczanie dóbr, z utworem poprzednim. Tym razem, pomijając już fakt, że ballada ta została napisana półtora wieku, a nawet jeszcze później po „Wyposażeniu wieśniaka” (Deschamps urodził się w 1346 r.), poeta opisuje szczegółowo majątek małżeństwa mieszczańskiego.

Przedmiot krótkiego inwentarza stanowią przed wszystkim meble, figurują tu też kapy, poduszki, łóżko oraz „pasze”, czyli słoma na sienniki, ponadto wełna na materace. Dalej widzimy fourmes (niewątpliwie kufry), „ławy i podstawki do stołów”; stół w tamtych czasach zestawiano z desek, stąd powiedzenie mettre la table oznaczało umieszczenie owych desek na podstawkach w porze posiłku. Stół w pojęciu dzisiejszym określany wtedy jako „nieruchomy” (lub „śpiący”), nie był w powszechnym użyciu, jakkolwiek bywa już wzmiankowany od XIII stulecia.


Reklama


O ile naczynia kuchenne zajmują tylko jedną linijkę wiersza:

Rynienki, patelnie, tace, czarki,

to rozliczne przybory, będące w użyciu dam, są wymienione w większej obfitości: kądziele, szpule, wrzeciona, igły, przędza, jedwab, motki, a nawet nici szczerozłote, co świadczy o zasobności tego stadła. Dalej mamy:

…kufry zamknięte na kluczyki,
Gdzie na swe potrzeby trzymają
Zdobne zwierciadła i grzebyki do czesania włosów.

Grzebienie wikingów (Thomas Quine/CC BY 2.0).
Grzebienie wikingów. Już w średniowieczu uważano grzebień za jeden z podstawowych przyborów higienicznych (Thomas Quine/CC BY 2.0).

Sprzęt oświetleniowy ujęto jednym wersem:

Lichtarze, wosk, łuczywo, świece,

podobnie jak naczynia służące do utrzymania higieny:

Kociołki, kadzie i wielkie garnki;

Wreszcie, dziecko zajmuje tyle samo miejsca co dama:

Dla dzieci potrzebne są pieluszki,
Mamki, kołyska i wanienki,
Naczynie na posiłek miękki,
Mleko i mąka, usypiać i napoić,
Rano i wieczór dziecinę ukoić.


Reklama


Ostatni wiersz czyni bez wątpienia aluzję do kąpieli dzieci, którą stosowano wówczas dwukrotnie w ciągu dnia, jak to zalecał Wincenty z Beauvais, mówiąc o pielęgnacji niemowląt. Tenże sam Eustachy Deschamps kreśli jeszcze wizerunek pani domu niezwykle pochłoniętej czynnościami w wiejskim gospodarstwie:

Muszę się wszystkim zajmować,
W dwudziestu miejscach przebywać,
Nie wiem, gdzie najpierw się obrócić.
Jeden mi mówi: owcom runo skrócić;
Inny powiada: jagnię do odstawienia,
Inny: winnica do obrobienia, itd.

Rezydencja francuskich królów pod Paryżem. Zamek Vincennes na iluminacji z połowy XV wieku (domena publiczna).
Rezydencja francuskich królów pod Paryżem. Zamek Vincennes na iluminacji z połowy XV wieku. Zwykły człowiek nie mógł sobie nawet wyobrazić wspaniałości, jakie były podstawowym wyposażeniem tego budynku (domena publiczna).

Rzecz oczywista, że zajęcia domowe absorbowały głównie kobiety, i to niezależnie od pozycji społecznej. Od samego rana widzimy, jak trzepią dywany bądź zmiatają z podłogi usłania z poprzedniego dnia – ze słomy lub świeżych traw, zależnie od pory roku. Często pokrycie podłogi stanowiły świeże trzciny [joncs], stąd nazwa takiego usłania – la jonchée.

W okolicznościach bardziej uroczystych i gdy sprzyjała temu pora roku, używano w tym celu wonnych traw, na przykład mięty czy werbeny. Rozniecanie ognia to następny codzienny obowiązek: zazwyczaj pozostawiano w kominku kilka rozżarzonych szczapek z poprzedniego wieczoru, pieczołowicie złożonych pod popiołem, i rano zabierano się do ponownego podsycania ognia. Potem, jeśli dom nie miał własnej studni, należało udać się po wodę do studni publicznej.


Reklama


Niewiele się to wszystko zmieniło z biegiem stuleci (przynajmniej do XIX, a nawet i XX wieku), podobnie jak sporządzanie posiłków. Te ostatnie odznaczały się dużym zróżnicowaniem w ciągu roku – głównie dlatego, że nieznane były środki konserwujące żywność, lecz i z tego również powodu, że przepisy kościelne zalecały znaczne zmiany jadłospisu w ciągu tygodnia czy nawet w odniesieniu do poszczególnych dni. Podstawą pożywienia było mięso; charakterystyczne, że słowo oznaczające mięso po francusku [la viande] pochodzi od łacińskiego vivenda, „żywność”.

A co z kwestią jedzenia?

W większości młynów obok młyna właściwego, służącego do mielenia zboża, widzimy młynek do musztardy, czyli do mielenia gorczycy i szafranu, by nie trzeba było sprowadzać jej za ciężkie pieniądze ze Wschodu. Musztarda towarzyszy nieodłącznie konsumpcji mięsa zwierząt rzeźnych: wołu, krowy, barana czy drobiu i dziczyzny. (Polowania zostały zastrzeżone wyłącznie dla szlachty dopiero pod sam koniec średniowiecza: w 1397 roku nastąpiło to na terytorium domeny królewskiej, a znacznie później w innych regionach. W Prowansji na przykład król René ustanowił ten zakaz dopiero w 1451 roku).

Średniowieczne małżeństwo na karcie kalendarzowej z ok. 1500 roku.
Średniowieczne małżeństwo na karcie kalendarzowej z ok. 1500 roku.

Rezygnacja z konsumpcji mięsa stanowi zatem doskonałą formę pokuty, którą stosuje się w każdy piątek, często i w sobotę, w wigilię świąt i przy zmianie pory roku, podczas Wielkiego Postu – czterdzieści dni przed Wielkanocą – a także w środy, które dołączają w ten sposób do dwóch dni już wyznaczonych. W rachunkach pewnego możnowładcy, gdzie codziennie odnotowywano kwoty przeznaczone na kuchnię, pod Wielkim Piątkiem figuruje jedynie, rzecz zdumiewająca, zapis: nihil (nic).

W dni postne („chude”) spożywano wyłącznie ryby: ryby słodkowodne, w jakie obfitowały rzeki, jeziora i specjalne stawy rybne, lub też, chętniej jeszcze, ryby morskie. W Prowansji, w okręgu Valensole, zostają podniesione opłaty za przewóz świeżych ryb dostarczanych z wybrzeża, to jest z odległości około 100-150 kilometrów; w miesiącach letnich, od czerwca do września, transport ten nie funkcjonował.

Dzięki tej książce zrozumiesz rolę kobiet w średniowieczu

Książka „Kobieta w czasach katedr” autorstwa Régine Pernoud ukazała się właśnie nakładem wydawnictwa Aletheia.

Tekst stanowi fragment książki "Kobieta w czasach katedr" autorstwa Régine Pernoud, która ukazała się nakładem wydawnictwa Aletheia.
Tekst stanowi fragment książki „Kobieta w czasach katedr” autorstwa Régine Pernoud, która ukazała się nakładem wydawnictwa Aletheia.
Autor
Régine Pernoud

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Wawel. Biografia, Warcholstwo czy Cywilizacja Słowian. Jego najnowsza książka to Życie w chłopskiej chacie (2024). Strona autora: KamilJanicki.pl.

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.