Gdyby dawni chłopi usłyszeli, że w tym zakresie są tacy sami, jak szlachcice, zapewne by się przerazili. Gdyby jaśniepanom powiedzieć, że mają gust identyczny jak chłopi, pewnie by się wściekli. A tymczasem zarówno jednych, jak i drugich, łączył jeden wspólny mianownik. Przestrzegali święcie jednej reguły.
Ten materiał, w znacznie dłuższej wersji, ukazał się pierwotnie na naszym kanale na Youtubie.
Jeszcze całkiem niedawno można było powiedzieć „dom, jaki jest, każdy widzi”. Współcześnie, gdy niemal wszędzie w Polsce zmagamy się z zupełnym chaosem budowlanym, z szalonymi snami architektów, a często też z bardzo osobliwym gustem inwestorów, aż trudno jest uwierzyć, że dawniej sposobem w jaki mieszkali ludzie rządziły jakieś wspólne, stałe reguły.
Reklama
A jednak, przez większość historii, istotnie było tak, że niemal wszystkie domy w Polsce, a zwłaszcza niemal wszystkie domy na polskiej wsi, pod pewnymi względami były identyczne.
I tak chociażby aż do drugiej połowy XX wieku prawie każda chata chłopska w naszym kraju była obowiązkowo parterowa. Musiała być. Nie miała piętra ani nawet użytkowego poddasza. I zasada dotyczyła pewnie więcej niż 99% zwyczajnych, wiejskich domów nad Wisłą.

Podobnie aż do czasów niemal współczesnych prawie żaden zwyczajny dom nie miał fundamentów. Zresztą te dwa wątki są powiązane. Poza tym można na przykład szacować, że z 95% wiejskich domów do XX wieku było pozbawionych piwnic.
Polak ma swój gust… który przerażał obcokrajowców
Nad każdym z tych zagadnień dałoby się pochylić na dłużej. No bo jednak w innych krajach na wsiach było znacznie więcej wyższych budowli, chętniej kładziono ławy fundamentowe, dużo powszechniejsze mogły być podziemne schowki czy całe komory. Nasza lokalna swoistość miała różne źródła. Po części chodziło o biedę, oszczędność. W znacznym stopniu też o tradycyjne dążenie do prostoty i o utarte przyzwyczajenie, by dom wznosić głównie własnymi siłami, bez sięgania po pomoc wykwalifikowanych fachowców.
No ale na tym nie będziemy się dzisiaj skupiać, bo jednak jest znacznie ważniejsza kwestia. Taka, która dotyczy nie tylko chat chłopskich, ale też dworów szlacheckich, siedzib elity, przez znaczną część historii również zabudowy miejskiej. O której niby wszyscy wiemy, ale jednak nie zastanawiamy się na co dzień nad jej genezą. I nie doceniamy jej naprawdę potężnego umocowania kulturowego oraz wielkich konsekwencji.
Chodzi o materiał. Dzisiaj, gdy w Polsce wznosi się niemal wyłącznie domy murowane, rzadko zastanawiamy się nad tym jak świeże jest to zjawisko. Tak powszechnie Rzeczpospolita stała się ceglana i betonowa właściwie dopiero w czasach gierkowskich. To wtedy, w latach 70. XX wieku, dawna, tradycyjna zabudowa ostatecznie została wyparta nawet na wsiach w peryferyjnych regionach, dajmy na to na Podkarpaciu, Lubelszczyźnie, Podlasiu.
Reklama
Wcześniej, przez właściwie całą historię Polska była drewniana. I to w stopniu przytłaczającym. Sławny frazes o tym, jakoby Kazimierz Wielki zastał kraj drewniany, ale zostawił już murowany, można włożyć między bajki. Historyk architektury Adam Miłobędzki szacował, że nawet u samego schyłku średniowiecza, mniej więcej w roku 1500, 99,6% budynków w Polsce było wciąż drewnianych, albo ewentualnie ziemno-drewnianych. Zaledwie 0,4% ogółu to były zaś bryły murowane – z kamienia lub z cegły.
Potem też nie doszło do żadnej szybkiej przemiany. Nawet na początku XX wieku w Królestwie Polskim, czyli głównej części zaboru rosyjskiego, tylko 7% wszystkich budowli było murowanych. W zaborze austriackim jeszcze mniej. Cegła zyskiwała wówczas popularność tylko w zaborze pruskim. Ale w żadnym razie nie dominowała.

Całe kupy kamieni i nic
Zresztą przeskoczmy jeszcze o pół wieku. W roku 1957, ponad dekadę po zakończeniu drugiej wojny światowej, wciąż zaledwie 1/4 budynków w całej Polsce była murowana. I trzeba podkreślić, że statystykę windowały „ziemie odzyskane”, te które wcześniej należały do Niemiec. Bo spośród regionów, które wchodziły w skład przedwojennej Polski nigdzie, nawet w Wielkopolsce, udział cegły wciąż nie przekraczał 50%.
W pierwszym momencie pytanie może się oczywiście wydawać wprost… głupie. Trywialne. Pewnie niektórzy z was już krzyczą do monitora: Budowano z drewna, bo przecież w naszych polskich warunkach, drewno było najłatwiej dostępne, prostsze w obróbce od kamienia, dużo tańsze od cegły. Słowem: robiono najrozsądniejszą rzecz.
Reklama
No i faktycznie, przez stulecia to był czołowy argument. Tyle, że jednak nie jedyny. I jeśli tylko na nim się skupimy to łatwo zbagatelizujemy drugą stronę zjawiska. Trzeba powiedzieć, że drewniane budownictwo przede wszystkim wrosło w polską kulturę. I to zarówno w kulturę nizin, jak i elit.
Zacznijmy od tych pierwszych. Na polskiej wsi przez stulecia w ogóle nie dopuszczano myśli, że dom mógłby nie być drewniany, czy ostatecznie drewniano-ziemny. Józef Ignacy Kraszewski w XIX wieku pisał, że nawet w miejscach, gdzie chłopom pod nogami „walały się” całe „kupy” kamieni, nikomu nie przychodziło na myśl, by spróbować „coś z nich sklecić”. Głazów używano tylko „przypadkowo i wyjątkowo”.

Zresztą nie do zasadniczych prac budowlanych, do wznoszenia ścian, ale co najwyżej do podparcia konstrukcji, budowy pieca, czasem do „usypania” ogrodzenia. „Może łatwiej ściąć stare drzewo i zaciosawszy je, położyć jedno na drugim, niż ściągać, dobierać i łączyć z sobą lub obrabiać kamienie, ogładzając je pracowicie i powolnie” – dywagował autor. Zresztą, nawet gdyby posiadło się właściwe umiejętności i wygospodarowało czas, to co powiedzieliby na to sąsiedzi? Tradycja nakazywała przecież mieszkać w domu z drewna.
Charakterystyczną historię przytoczył krajoznawca Zygmunt Gloger. Podał mianowicie, że jego ojciec Jan po zakupieniu w 1859 roku majątku Jeżewo na Podlasiu dla bezpieczeństwa pożarowego postanowił przenieść wszystkich chłopów do świeżo zbudowanych domów z cegły. „Włościanie ci nie mogli przywyknąć do mieszkań murowanych i oswoić się z przezwiskiem »kamieniczników«, które im sąsiedzi nadali” – pisał Gloger pół wieku później na kartach książki Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce.
Reklama
Chłopi czuli się w nowych warunkach tak nieswojo, a zarazem tak bardzo doskwierały im kpiny okolicznych gospodarzy, że wytrzymali w nowoczesnych, suchych i bezpiecznych od ognia siedzibach mniej niż dekadę. Gdy tylko w roku 1864 władze carskie zniosły poddaństwo, uwolnieni od zależności chłopi z Jeżewa zaraz przystąpili do działania. Cytuję, „w ciągu lat kilku prawie wszystkie” murowane domy „zburzyli i postawili sobie domy drewniane, »polskie« (…), tylko nie jednoizbowe, jakie za czasów pańszczyzny posiadali, ale podwójnie większe, dwuizbowe”.
Nie była to wcale postawa niezwykła. Nawet gdy drewno trudno było zdobyć, gdy istniały tańsze alternatywy, chłopi robili wszystko, by mieszkać… tak jak mieszkali ojcowie i dziadkowie. Koniecznie w drewnianym domu. Już nawet prędzej stawiali z kamienia na przykład kurnik albo oborę, ale broń boże nie chałupę.

Swoją drogą tę akurat prawidłowość da się dostrzec w polskich skansenach. Ogółem w naszych muzeach na wolnym powietrzu o wiele zbyt dużo stoi murowanych konstrukcji, na pewno o wiele więcej niż było ich przeciętnie na dawnej wsi. Ale najważniejszy szczegół się zgadza: niemal żaden skansen nie pokazuje jakichkolwiek ceglanych albo kamiennych chat z minionych wieków. Bo takich domów, statystycznie rzecz biorąc, nie było.
Ten materiał, w znacznie dłuższej wersji, ukazał się pierwotnie na naszym kanale na Youtubie. Jeśli zastanawiasz się, jak na kwestię budowania z drewna zapatrywała się szlachta i dawna magnateria, koniecznie obejrzyj odcinek.
Nowa książka Kamila Janickiego
Najnowsza książka Kamila Janickiego pt. Polskość. Prawdziwa historia tego, kim jesteśmy jest już dostępna w sprzedaży. Autor odpowiada w niej na pytania o to, jacy naprawdę są Polacy? Co nas ukształtowało? Co odróżnia nas od wszystkich innych narodów? Jak się okazuje, za wszystkim stoi historia!








