Mikołaj Kopernik był nie tylko uczonym, ale też członkiem kleru. Należał nawet do eksponowanej kapituły warmińskiej. Już sam ten fakt sprawia, że wszelkie sygnały na temat jego relacji z płcią przeciwną zdają się mieć posmak pewnego skandalu. Pisząc o tej kwestii wypada jednak uwzględnić historyczny kontekst.
Na przełomie XV i XVI wieku, gdy żył i działał Mikołaj Kopernik, zasadniczo nie dało się robić kariery w nauce, jeśli nie było się duchownym. Każda uczelnia wyższa była instytucją kościelną. Tyczyło się to też Akademii Krakowskiej, gdzie zaczynał studia przyszły astronom.
Reklama
W tym czasie za rzecz dalece niestosowną uznawano powierzanie katedr na akademii osobom bez tonsury i żonatym. Zresztą taka sytuacja niesamowicie utrudniała naukowcom utrzymanie się – bo prowadzenie wykładów nie była płatne, profesorowie zarabiali dzięki zajmowanym przy okazji urzędom kościelnym. Byli więc na przykład jednocześnie wykładowcami i plebanami. To zaś wykluczało oficjalne małżeństwa.
(Nie)skandaliczne związki?
W tym kontekście nie powinno dziwić, że Mikołaj Kopernik, myślący poważnie o przyszłości w nauce, zapewne już w czasie studiów przyjął niższe święcenia duchowne. Z tym, że te pierwsze jeszcze nie zobowiązywały do celibatu. A nawet gdyby Kopernik przyjął też święcenia wyższe (co może zrobił, ale raczej dopiero pod koniec życia) to i tak za jego czasów mało kto szczerze potępiałby go za jakikolwiek związek z kobietą.
Relacje z płcią przeciwną były wśród osób dołączających do kleru z racji kariery powszechne i też naprawdę powszechnie akceptowane. Jeśli je piętnowano, to albo w momentach moralnego wzmożenia, w odpowiedzi na reformację, albo po prostu w ramach różnych rozgrywek o urzędy, pieniądze i wpływy.
Wszystkiego się wyparł
I jak się zdaje właśnie takie rozgrywki wyciągnęły na jaw domniemany romans Mikołaj Kopernika. W lipcu 1531 roku ktoś złożył donos do biskupa warmińskiego, twierdząc, że jeden z członków kapituły – a więc głównego kolegium duchownych działającego w diecezji – nawiązał niedozwoloną relację ze swoją gospodynią, a nawet rozbił jej małżeństwo. Winnym miał być Mikołaj Kopernik, wówczas mężczyzna niemal sześćdziesięcioletni.
Reklama
Sprawa jest znana tylko z odpowiedzi na zarzuty, jakiej udzielił później sam Kopernik. Stanowczo odrzucił wszelkie sugestie, podkreślił też, że dokładał starań, by jego gospodyni żyła dobrze z mężem. Ponieważ jednak ta uskarżała się na „niemoc” małżonka w sprawach łóżkowych, to też związek unieważniono. Kanonik zaś przekonywał, że nie miał w tym udziału i „nic nie mógł poradzić” na taki bieg rzeczy.
Na koniec Kopernik przyznał jeszcze (pewnie w odpowiedzi na jakąś konkretną pogłoskę czy dowód): „niedawno, gdy wracałem z jarmarku z Królewca wraz ze swoją gospodynią, pozostała ona w moim domu do następnego dnia. Zdaję sobie dobrze sprawę, że mógłbym się przez to narazić na złą opinię”. Ale już sugestii, że miał romans absolutnie nie przyjmował.
Tak się robiło
Nie sposób rozstrzygnąć czy zarzuty były prawdziwe czy nie. Historycy różnie opowiadali się za jedną lub za drugą opcją.
Źródła nie dają podstaw do jednoznacznych wniosków. Ale patrząc zdroworozsądkowo, trudno oczekiwać, że człowiek, który został członkiem kleru aby móc w spokoju realizować się w nauce, prawie i dyplomacji, i który raczej nawet nie miał święceń wyższych, nigdy nie związał się z żadną kobietą. Takie relacje prawie zawsze zaś kamuflowano właśnie w taki sposób, że partnerka zostawała oficjalnie „gospodynią” danego urzędnika.
Reklama
Jakiś związek Kopernika wydaje się jak najbardziej prawdopodobny. Nawet wiele związków przez całe życie. Choć tego konkretnego naprawdę nie można potwierdzić.
I tylko wypada jeszcze dodać, że personalia rzeczonej gospodyni, której dotyczyły donos, nie są znane. Nie padły w źródle.
„Z wiadomych powodów”
Dopiero ponad dekadę później, gdy w 1543 roku Mikołaj Kopernik wyzionął ducha, wzmiankowano niejaką Annę Schilling, która miała od lat pracować dla kanonika, którą ten zwolnił „z wiadomych powodów” i która budziła u wysokiego kleru tak poważne obawy, że biskup zakazał jej wstępu do miasta. Czy była to istotnie ta sama osoba?
Wojciech Orliński, na kartach książki Kopernik. Rewolucje opowiedział się stanowczo właśnie za taką opcją. Ale już Piotr Łopuszański, autor pracy Mikołaj Kopernik. Nowe oblicze geniusza, poważnie w nią wątpi. Podobnie jak w sam niedozwolony związek astronoma z opiekunką. On pisze:
Reklama
Anna od dziewięciu lat prowadziła dom astronoma. Kierowała służbą, dbała, by doktor Mikołaj miał co jeść, w co się ubrać, żeby pokoje lśniły czystością. Czy nawiązała się między nimi nić sympatii? Zapewne.
Czy doszło między Kopernikiem, mającym w 1538 roku 65 lat, a kobietą około 40-letnią, mężatką, do czegoś więcej? Wątpię. Astronom nie był już całkiem zdrowy. Powoli rezygnował z funkcji w kapitule i rozglądał się za koadiutorem. W jego pismach możemy znaleźć wzmianki o pogarszającej się pamięci. Wymagał troskliwej opieki i Anna ją zapewniała.
Bibliografia
- Janicki K., Dziesięcina. Prawdziwa historia kleru w dawnej Polsce, Wydawnictwo Poznańskie 2025.
- Łopuszański P., Mikołaj Kopernik. Nowe oblicze geniusza, Wydawnictwa Fronda 2022.
- Orliński W., Kopernik. Rewolucje, Wydawnictwo Agora 2022.
- Wyczawski H.E., Studia nad wewnętrznymi dziejami kościelnymi w Małopolsce u schyłku XVI wieku, „Prawo Kanoniczne”, t. 7 (1964).
***
Pretekstem dla powstania tego artykułu była nowa powieść Mai Wolny pt. Ciała niebieskie – poświęcona właśnie domniemanej relacji Anny Schilling i Mikołaja Kopernika. Ukazała się ona nakładem wydawnictwa Marginesy w 2026 roku.
Poznaj wielką miłość Mikołaja Kopernika
