Wnętrze chaty polskiego chłopa. Grafika XIX-wieczna

Najbardziej trwały relikt pańszczyzny. Polscy chłopi musieli to robić jeszcze w XX wieku

Strona główna » Nowożytność » Najbardziej trwały relikt pańszczyzny. Polscy chłopi musieli to robić jeszcze w XX wieku

Pańszczyzna tygodniowa stanowiła główny, ale wcale nie jedyny obowiązek polskich chłopów. Właściciele folwarków uporczywie wyszukiwali nowe obciążenia i zrzucali na poddanych każdą pracę, za którą nie chcieli płacić najemnym robotnikom. Obowiązki takie jak stróża, podwody czy różne darmochy, zniknęły z życia chłopów dopiero w XIX wieku. Tak zwanymi szarwarkami obciążano ich jednak wciąż nawet… w latach 30. XX stulecia, u schyłku istnienia niepodległej II Rzeczpospolitej!

Już od najbardziej zamierzchłych czasów w Polsce oczekiwano, iż chłopi będą wspólnymi siłami reperować groble, tamy, mosty; naprawiać i wyrównywać znaczone koleinami drogi. Na terenach podmokłych gromada miała też solidarnie starać się o odwodnienie gruntu.


Reklama


Wymienione prace, podobnie jak wszelkie inne obowiązki pańszczyźniane, były nieodpłatne. Chłopi wykonywali je tylko w zamian za prawo do życia na pańskiej ziemi. Obciążenie od czasów nowożytnych określano mianem „szarwarku”.

Szarwark. Zapomniany obowiązek polskich chłopów

Robocizny te, jak stwierdził jeden z historyków, miały „charakter użyteczności publicznej”. Przede wszystkim jednak były – jak wszelkie inne obciążenia egzekwowane przez właścicieli majątków – środkiem oszczędnościowym.

Chłopskie małżeństwo. Grafika XIX-wieczna.

Rzeczpospolita Obojga Narodów nie posiadała żadnego funduszu na cele infrastrukturalne. Pieniądze z podatków i przychody z królewszczyzn wydawano głównie na wojsko. Od 77 do 96% rocznego budżetu państwa szło na armię. Reszta głównie na organizowanie bądź przyjmowanie poselstw zagranicznych.

Sam pomysł, żeby ze skarbca asygnować kwoty na poprawę wygody i bezpieczeństwa podróżowania byłby dla szlachty zupełnie niezrozumiały, nonsensowny. Nawet kiedy córka Bony Sforzy, ostatnia z rodu Anna Jagiellonka, z własnej kiesy postanowiła zbudować pierwszy most na Wiśle w Warszawie, wzbudziło to drwiny.


Reklama


Trudno więc dziwić się słowom profesora Marka Ferenca, według którego „stan dróg w Rzeczpospolitej był fatalny”, a narzekali na niego „wszyscy, i Polacy, i cudzoziemcy”. O szlaki lądowe i wodne dbali tylko chłopi. I tylko w granicach prywatnych posiadłości.

Wymiar szarwarku na polskich wsiach

W wielu wsiach zakres szarwarku nie był ściśle określony. Należało go realizować stosownie do potrzeb. Znane są też miejsca, gdzie oczekiwano jednego dnia robocizn w miesiącu, albo wręcz niespełna trzydziestu w roku.

Wnętrze chaty polskiego chłopa. Grafika XIX-wieczna
Wnętrze chaty polskiego chłopa. Grafika XIX-wieczna.

Czasem obciążenie okazywało się nawet większe. W Weremieniu na Podkarpaciu chłopi poza pańszczyzną mieli odrabiać też jeden dzień szarwarku w każdym tygodniu. Łącznie dawało to pięćdziesiąt dwa dni pracy w roku.

Wypada wątpić czy drogi i mosty wokół jednego folwarku faktycznie wymagały aż tak intensywnej troski. Prędzej dochodziło do nadużycia, o którym pisali w drugiej połowie XVII wieku publicyści „Monitora Warszawskiego”. A szarwark zamiast „do grobel i mostów” był wykorzystywany „koło polowych robót”. I stawał się zakamuflowanym dodatkiem do zwykłej pańszczyzny.


Reklama


Zaskakująca trwałość. Szarwark w II Rzeczpospolitej

W historii szarwarków najbardziej zaskakuje jednak ich trwałość. Obowiązki pańszczyźniane stopniowo znoszono na ziemiach polskich na przestrzeni XIX stulecia. Szarwark utrzymał się jednak sporo dłużej.

Historyk Rafał Kuzak ustalił, że feudalną posługę egzekwowano jeszcze w okresie II Rzeczpospolitej. W latach 1928–1936 chłopi przymuszeni do szarwarku wybudowali 6000 kilometrów dróg i wykonali prace warte 100 milionów ówczesnych złotych. Niemal tyle samo, ile wynosił roczny budżet drogowy kraju.

***

O tym jak wyglądało życie na polskiej wsi, czym naprawdę była pańszczyzna i jak chłopi nad Wisłą stali się niewolnikami przeczytacie w mojej książce pt. Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa (Wydawnictwo Poznańskie 2021). Do kupienia na Empik.com.

Cała prawda o życiu polskich chłopów pańszczyźnianych

Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy srebrnego wieku, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły, Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Wawel. Biografia (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.