Początki kardiochirurgii. Tak wyglądała pierwsza udana operacja serca

Strona główna » XIX wiek » Początki kardiochirurgii. Tak wyglądała pierwsza udana operacja serca

Starożytna medycyna miała na swoim koncie wiele osiągnięć. Już lekarze doby antyku potrafili przeprowadzać trepanacje czaszek. Zdejmowali zaćmę. Wiedzieli też, jak zatrzymać krwawienie, podwiązując naczynia krwionośne. Serca jednak nie dotykali. Kto pierwszy się na to odważył?

Jak podkreśla Thomas Morris w książce Sprawy sercowe. Historia serca w jedenastu operacjach, przez całe stulecia serce nie było traktowane jak inne organy lecz „jako obiekt tajemniczy i pełen znaczeń”.


Reklama


Podejście to zaczęło się zmieniać dopiero w XIX wieku. Wtedy też pierwsi medycy podjęli się prób ratowania pacjentów, których najważniejszy mięsień uległ uszkodzeniu.

Igła wyjęta z serca

Dawne podręczniki medycyny za pierwszą udaną operację serca uważały zabieg przeprowadzony w 1872 roku przez londyńskiego chirurga George’a Callendera.

Przez wieki chirurdzy bali się przeprowadzać operacje serca. Na ilustracji XVIII-wieczne anatomiczne rysunki serca (domena publiczna).
Przez wieki chirurdzy bali się przeprowadzać operacje serca. Na ilustracji XVIII-wieczne anatomiczne rysunki serca (domena publiczna).

Pacjentem był pewien blacharz, który kilkanaście dni wcześniej wdał się w bójkę, a teraz odczuwał silny ból w klatce piersiowej oraz palpitacje. Jak czytamy w Sprawach sercowych:

Callender zauważył drobne wybrzuszenie między żebrami. Postanowił przyjrzeć mu się wnikliwiej. Uśpiwszy pacjenta chloroformem, wykonał drobne nacięcie mięśnia piersiowego.


Reklama


Ku swemu zdumieniu ujrzał w nim mały metalowy przedmiot, który wibrował z każdym uderzeniem serca. Jak najdelikatniej wyciągnął go za pomocą kleszczy: z piersi mężczyzny wyłoniła się blisko pięciocentymetrowej długości igła, która musiała być wbita w mięsień sercowy.

Jak się później okazało, igła należała do samego pacjenta, który feralnego dnia miał ją wpięta w koszulę. W trakcie bójki przebiła ona jego klatkę piersiową i omal go nie uśmierciła.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Operacja się udała, a Callender zyskał spory rozgłos. Jednak – co podkreśla Morrison – w trakcie zabiegu lekarz ani nie odsłonił samego organu, ani tym bardziej nie naciął jego powierzchni.

Eksperymenty doktora Blocka

Pierwszym, który tego dokonał, był gdański medyk o nazwisku Block. Pod jego skalpel trafił jednak nie człowiek, a królik. Zwierzę przeżyło kilka operacji. Swoim sukcesem medyk pochwalił się w 1882 roku na zebraniu Niemieckiego Towarzystwa Chirurgicznego, wzbudzając sporą sensację.

Eksperymenty doktora Block na króliczym sercu dowiodły, że organ ten wcale nie jest tak delikatny jak myślano (JJ Harrison/CC BY-SA 3.0).
Eksperymenty doktora Block na króliczym sercu dowiodły, że organ ten wcale nie jest tak delikatny jak myślano (JJ Harrison/CC BY-SA 3.0).

Rozgłos był tym większy, że Block dowiódł zaskakującej wytrzymałości mięśnia sercowego. Wcześniej lekarze byli przekonani o wątłości tego organu, sądząc, że „nawet najdelikatniejsza manipulacja zakłóci jego rytm i spowoduje natychmiastową śmierć”.

Teraz tylko kwestią czasu pozostawało, aż ktoś przeprowadzi z powodzeniem podobny zabieg na człowieku. Niewiele zabrakło, a sztuka udałaby się Axelowi Cappelenowi z Oslo. W 1894 roku na jego oddział przywieziono mężczyznę ugodzonego nożem w pierś. Chirurg zdecydował się operować. Jak opowiada Thomas Morris:


Reklama


Uśpiwszy pacjenta chloroformem i otworzywszy mu klatkę piersiową, Cappelen stwierdził silny krwotok wewnętrzny. W lewej komorze serca widniała rana długości około dwóch centymetrów, którą chirurg zaszył ketgutem, synchronizując wkłucia z pracą serca, tak aby uniknąć gwałtownych skoków organu w fazie skurczu.

Zabieg z pozoru zakończył się sukcesem. Następnego ranka pacjent się obudził i wydawało się, że wróci do zdrowia. Niestety dwa dni później zmarł. W czasie sekcji zwłok okazało się, że podczas zabiegu Cappelen nie zauważył małej rany tętnicy. Miało to katastrofalne skutki: operowany się wykrwawił.

Niewiele zabrakło a to Axel Cappelen przeprowadziłby pierwszą udaną operację serca. Ilustracja poglądowa przedstawiającą XIX-wieczną salę operacyjną (domena publiczna).
Niewiele zabrakło, a to Axel Cappelen przeprowadziłby pierwszą udaną operację serca. Ilustracja poglądowa przedstawiającą XIX-wieczną salę operacyjną (domena publiczna).

Niepowodzeniem zakończyła się również przeprowadzona dwa lata później w Rzymie próba ratowania ofiary sztyletnika. Tutaj z kolei przyczyną zgonu była infekcja. Ostatecznie palma pierwszeństwa oraz podziw kolegów po fachu przypadły w udziale frankfurckiemu chirurgowi Ludwigowi Rehnowi.

Pierwsze w pełni udana operacja serca

Późną nocą 7 września 1896 roku do szpitala, w którym pracował ten lekarz, przywieziono zalanego krwią nieszczęśnika ugodzonego nożem. Rehn zobaczył rannego dopiero następnego ranka. Jego stan był krytyczny.


Reklama


Niemiecki chirurg wraz z kolegą, który dokonywał oględzin rany, podjął decyzję, że jedyną nadzieją dla poszkodowanego będzie operacja. Jej przebieg opisuje w książce Sprawy sercowe. Historia serca w jedenastu operacjach Thomas Morris:

Rehn dostał się do jamy klatki piersiowej i spostrzegł małą rankę w osierdziu. Powiększył ją. Z okolic serca cały czas wypływały krew i skrzepy. Chirurg szybko zauważył niespełna półtoracentymetrową ranę w mięśniu sercowym. Uciskając ją palcem, powstrzymał krwawienie, jednak przy każdym skurczu serca palec ześlizgiwał się i krew buchała na nowo.

Rehn błyskawicznie podjął decyzję o zaszyciu ranki jedwabną nicią, materiałem, który był łatwy w użyciu i […] nie wchłaniał się. W przerwie między uderzeniami serca przekłuł igłą oba brzegi rany, ze zgrozą konstatując, że serce zatrzymało się na moment — zaraz jednak ruszyło ponownie. Po założeniu trzech szwów krwawienie ustało; „serce kontynuowało pracę, a my mogliśmy odetchnąć swobodnie”.

Operacja już bez przeszkód dobiegła końca. Pacjent musiał co prawda spędzić w szpitalu kilka tygodni, ale wyszedł z niego całkowicie zdrowy. Świat dowiedział się o tym przełomowym wydarzeniu w kwietniu następnego roku, kiedy to Rehn na berlińskim spotkaniu chirurgów zrelacjonował przebieg zabiegu.

Ludwig Rehn, to jemu udało się przeprowadzić pierwszą udaną operację serca (domena publiczna).
Ludwig Rehn, to jemu udało się przeprowadzić pierwszą udaną operację serca (domena publiczna).

Przekręcone nazwisko

Na dowód swojego sukcesu zaprosił na scenę Wilhelma Justusa – człowieka, któremu uratował życie. Prasa dosłownie oszalała. Korespondenci tak spieszyli się z przekazaniem sensacyjnej wiadomości, że przekręcili nazwisko lekarza. W efekcie:

(…) na pierwszych stronach gazet w Ameryce i Nowej Zelandii triumf medyczny przypisano niejakiemu „doktorowi Rehe”, podczas gdy czytelnicy brytyjscy śledzili z wypiekami na twarzy raport o operacji przeprowadzonej przez „Herr Relina”.


Reklama


Sukces Rehna był początkiem wielkiej rewolucji. Przez kolejne dziesięciolecia kardiochirurdzy dokonywali rzeczy, które uchodziły dotąd za niemożliwe. Wreszcie mogli ratować ludzi, którzy do schyłku XIX wieku byliby skazani na pewną śmierć.

Przeczytaj również o niedouczonym geniuszu, dzięki któremu rany przestano zalewać wrzącym olejem. Na zawsze zmienił chirurgię

Bibliografia

  • Thomas Morris, Sprawy sercowe. Historia serca w jedenastu operacjach, Wydawnictwo Literackie 2019.
Autor
Rafał Kuzak

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.