Tajemnicze rotundy na Wawelu. Zagadka unikatowych kamiennych budowli sprzed niemal 1000 lat

Strona główna » Średniowiecze » Tajemnicze rotundy na Wawelu. Zagadka unikatowych kamiennych budowli sprzed niemal 1000 lat

Pod względem zabudowy Wawel był w XI stuleciu miejscem wyjątkowym – nie tylko w skali Polski, ale też całej Europy Środkowej. W regionie nie było grodu czy miasta, gdzie w tym wczesnym okresie wzniesiono by równie wiele kamiennych budowli. Na krakowskim wzgórzu archeolodzy natrafili jak dotąd na ślady aż kilkunastu konstrukcji z najwcześniejszego okresu. Do najciekawszych i najbardziej tajemniczych z nich należą dwie niemal tysiącletnie rotundy.

Na Wawelu natrafiono nie tylko na największe nagromadzenie kamiennych budowli z czasów narodzin państwa polskiego, ale też na największą liczbę przedromańskich kościołów. Nie stały one w jednej części wzgórza. Jak podkreśla profesor Dariusz A. Sikorski, na relikty świątyń badacze natykają się „w różnych, czasami najmniej spodziewanych punktach”.


Reklama


Rotunda NMP na Wawelu. Losy i pozostałości budowli

Obok obecnej bramy górnej, prowadzącej na dziedziniec pałacu, konkretnie zaś w miejscu tak zwanych Kuchni Królewskich, w epoce pierwszych Piastów wznosiła się jedna z najbardziej tajemniczych budowli krakowskiego grodu, jeśli nie całego kraju.

Badacze wiążą z nią albo wezwanie Najświętszej Marii Panny, albo Świętych Feliksa i Adaukta. Jest to kościół na planie koła – rotunda. I w przeciwieństwie do całej reszty zabudowy przedromańskiego Wawelu jest to też miejsce, które można zobaczyć na własne oczy.

Zachowane relikty Rotundy NMP na Wawelu
Zachowane relikty Rotundy NMP na Wawelu (fot. Jennifer Boyer, lic. CC-BY 2,0).
Proponowane przekroje pierwotnej rotundy NMP
Proponowane przekroje pierwotnej rotundy NMP. Z prawej rekonstrukcja według K. Żurowskiej, obecnie szeroko przyjmowana w nauce, z układem dwukondygnacyjnym (za: K. Stala, Tetrakonchos NMP).

Świątynia ostatecznie straciła swoją funkcję na przełomie średniowiecza i czasów nowożytnych. Nie zniszczono jej jednak. W XVI wieku stanowiła skład sreber. Dopiero w stuleciu XVIII górną część rotundy wraz ze sklepieniem zburzono i przebudowano.

Dzieła destrukcji dopełnili Austriacy wkrótce po rozbiorach. W 1806 roku zdekonstruowano resztę dawnego kościółka. Nowi włodarze wawelskiego wzgórza nie byli przynajmniej zbyt dokładni. Przed zniszczeniem uchowała się podziemna część rotundy. Gdy odkryto ją ponownie w pierwszych latach XX wieku, początkowo wydawało się, że to… pozostałość starego pieca piekarskiego.


Reklama


Propozycja nie była wcale tak absurdalna, jak można by sądzić. Wymiary budynku nie budziły oczywistych skojarzeń z kościołem. Do naszych czasów dotrwały mury rotundy sięgające wysokości niemal 7 metrów, licząc od posadzki, wraz z oryginalnym otworem okiennym.

Jedyna taka budowla. Jak wyglądała rotunda NMP i dlaczego ją wzniesiono?

Pierwotnie centralna część świątyni miała niespełna 5 metrów średnicy. To mniej niż jakakolwiek inna znana polska rotunda z tej epoki. Do kolistej nawy głównej przylegały cztery półokrągłe przybudówki, absydy, razem tworząc plan zbliżony do równoramiennego krzyża.

Tekst powstał w oparciu o moją nową książkę pt. Wawel. Biografia. To pierwsza kompletna opowieść o historii najważniejszego miejsca w dziejach Polski.

Na ziemiach państwa Piastów nie natrafiono na żaden kościół przedromański o takiej formie. Także za granicą podobne konstrukcje były więcej niż rzadkie. Zdaniem profesor Klaudii Stali najbliższą analogię można odnaleźć dopiero we francuskim Avolsheim. A jeśli nie tam, to w samym Rzymie albo w Ziemi Świętej.

Specjalistka z Politechniki Krakowskiej twierdzi, że wawelscy budowniczowie musieli inspirować się wzorcami antycznymi. A fakt, że stworzyli budynek tak nietypowy, jest dla niej kolejnym z wielu dowodów „wyjątkowej pozycji Wawelu w dobie wczesnego średniowiecza”.


Reklama


Tajemnicza funkcja. Do czego służyła zagadkowa świątynia?

Tajemnicą nadal pozostaje dokładny wygląd świątyni. Badacze spierają się także co do jej funkcji. Twierdzi się, że już pierwotnie rotunda była zagłębiona w ziemi – ustawiono ją bez fundamentów, bezpośrednio na wawelskiej skale. Na dolnej kondygnacji mogło znajdować się mauzoleum. Wyżej, na piętrze połączonym drewnianą klatką schodową, umieszczono sam kościół. Wejście do niego mogło znajdować się nawet kilka metrów ponad powierzchnią gruntu.

Według jednej z teorii rotundę Najświętszej Marii Panny wzniesiono nie jako zwyczajne miejsce kultu, ale skarbiec świętych relikwii przechowywanych na wzgórzu.

Rotundy wawelskie. Z lewej: Rotunda B. Z prawej: rotunda NMP.
Rotundy wawelskie. Z lewej: Rotunda B. Z prawej: rotunda NMP. Fragment wizualizacji najstarszego Wawelu wykonanej przez studio MM Interactive (rys. M. Orkisz).
Wawel romański. Plan przygotowany przez Kamila Janickiego na potrzeby książki Wawel. Biografia.
Najstarsza kamienna zabudowa Wawelu. Plan przygotowany przez Kamila Janickiego na potrzeby książki Wawel. Biografia. Opisywane rotundy znajdują się pod numerami 3 i 4.

Pozostaje jeszcze zagadka daty budowy. Przynajmniej ona jest chyba bliska rozwiązania. Według niedawnych analiz – którym poddano drobiny drewna i skorupkę jajka umieszczoną w zaprawie murarskiej – ciasny kościółek wzniesiono po roku 1030.

Rotunda „B” na Wawelu

Bliżej południowych stoków wzgórza stanęła kolejna rotunda płytkowa, tym razem z dwiema, a nie czterema, półkolistymi przybudówkami. Ją również datuje się na czasy pierwszych Piastów: zapewne Bolesława Chrobrego lub Mieszka II Lamberta. Wezwanie kościoła budzi poważne wątpliwości, zwykle mówi się więc o nim rotunda „B”.


Reklama


Tajemniczy budynek zachował się tylko w paru drobnych, podziemnych fragmentach. W jego obrębie natrafiono na niezwykle okazały grobowiec, obudowany kamieniem i nakryty płytą, na której zostało umieszczone symboliczne wyobrażenie Drzewa Życia. W całej Polsce nie ma drugiej tak starej płaskorzeźby, odkrytej w oryginalnym miejscu.

Pierwszy taki grobowiec w Polsce

Z najnowszych badań wynika, że grobowiec zamknięto, jeszcze zanim rozpoczęła się budowa świątyni, a przynajmniej wchodzącej w jej skład krypty.

Proponowany przekrój i plan zachowanych reliktów rotundy B na Wawelu (za: M. Bober, Architektura przedromańska i romańska w Krakowie).
Płyta nagrobna z wyobrażeniem Drzewa Życia. Zachowana pokrywa grobowca z rejonu rotundy „B” na Wawelu (fot. Wirtualne Muzea Małopolski, domena publiczna).

Zmarły musiał być postacią niezwykle ważną, jeśli otrzymał nie tylko zdobiony sarkofag, ale też własne, kamienne mauzoleum. Dla porównania na wzgórzu zamkowym w Pradze z podobną pompą pochowano księcia Wacława: świętego patrona kraju, zamordowanego przez żądnego władzy Bolesława Okrutnego.

Nic dziwnego, że szkielet wydobyty z grobowca w rotundzie „B” szybko został oddany w ręce antropologów z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Chciano określić wiek, wzrost i cechy fizyczne mężczyzny, który zasłużył na tak niezwykłe potraktowanie.


Reklama


Po pierwsze, okazało się, że wbrew oczekiwaniom historyków… wcale nie był to mężczyzna. W krypcie kościoła pochowano dorosłą kobietę. Była jak na swoje czasy wysoka (około 165 centymetrów), miała delikatną, smukłą budowę ciała i zdrowe zęby, bez żadnych śladów próchnicy. Zmarła z nieznanych przyczyn w wieku mniej więcej 35 lat.

Jej tożsamość pozostaje całkowitą zagadką. Nie wiadomo o żadnej polskiej księżnej, królowej czy dynastce tej epoki, która odeszła tak młodo i mogła zostać pochowana na krakowskim wzgórzu.

****

Powyższy tekst powstał w oparciu o moją nową książkę pt. Wawel. Biografia. To pierwsza kompletna opowieść o historii najważniejszego miejsca w dziejach Polski: o życiu władców, ich apartamentach, zwyczajach, o setkach innych lokatorów Wawelu i o fascynujących zdarzeniach, które rozgrywały się na smoczej skale przez ponad tysiąc minionych lat.

Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy srebrnego wieku, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły, Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Wawel. Biografia (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.