Tragiczne dzieciństwo Kazimiery Iłłakowiczówny. Nie pozwolono jej nawet pójść na pogrzeb matki

Strona główna » XIX wiek » Tragiczne dzieciństwo Kazimiery Iłłakowiczówny. Nie pozwolono jej nawet pójść na pogrzeb matki

Kazimiera Iłłakowiczówna była nie tylko jedną z najwybitniejszych polskich poetek XX wieku, ale również poliglotką i znakomitą tłumaczką. Sukces jaki osiągnęła jest tym bardziej imponujący jeżeli weźmiemy pod uwagę pasmo tragedii, które spotkały ją w pierwszych latach życia.

Według metryki chrztu Kazimiera Iłłakowiczówna urodziła się 6 sierpnia 1892 roku w Wilnie. Ta data budzi jednak spore wątpliwości.


Reklama


Owoc zakazanej miłości

Jak czytamy w książce Sławomira Kopra pt. Zapomniane Kresy. Ostatnie polskie lata poetka była:

(…) nieprawą córką wileńskiego adwokata Klemensa Zana (syna Tomasza, przyjaciela Mickiewicza) i skromnej nauczycielki Barbary Iłłakowiczówny. Rodzice poznali się, gdy Klemens był już żonaty (miał troje dzieci), co nie przeszkodziło mu w wielkiej miłości.

Kazimiera i Barbara na zdjęciu wykonanym około 1892 roku (domena publiczna).
Kazimiera i Barbara na zdjęciu wykonanym około 1892 roku (domena publiczna).

Na świat przyszły dwie dziewczynki – Barbara i Kazimiera – które ojciec podobno zamierzał oficjalnie uznać. Ponoć planował też poślubienie ich matki, nie wiadomo jednak, dlaczego zwlekał z ostateczną decyzją.

Co prawda w zaborze rosyjskim nie istniały rozwody cywilne, ale przecież zawsze można było zmienić wyznanie. Nie pociągało to za sobą zbyt wielkich kosztów, a zresztą Zan był dobrze sytuowanym człowiekiem.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Ojciec Iłłakowiczówny nigdy jednak nie zdecydował się na taki krok. Być może – jak sugeruje Sławomir Koper – jego żona „wiedziała o wszystkim i zbytnio nie protestowała przeciwko obecności innej kobiety w życiu męża”, a może po prostu zabrakło czasu.

Tajemnicza śmierć ojca

Zan zginął w tajemniczych okolicznościach 10 kwietnia 1889 roku. Jego córka Kazimiera nie mogła więc urodzić się trzy lata później. Według listu wysłanego w latach 70. XX wieku do poetki przez jej przyrodnią siostrę Julię Zan, niedługo przed śmiercią:


Reklama


(…) Ojciec nadmieniał kilkakrotnie, że czuje się śledzony, że od paru tygodni jakiś typ snuje się za nim, że go to niepokoi i denerwuje. A że właśnie wybierał się do Grodna, chciał mieć towarzysza w drodze i zaproponował bratu mojej Matki, by z nim jechał, ale Wuj czemuś się nie zgłosił.

Katastrofa nastąpiła w powrotnej drodze z Grodna. Ojciec jechał sam w przedziale I klasy. Jak następnie ustalono – spał. Gdy pociąg wjechał w tunel (na drodze do Wilna), pasażerowie usłyszeli szereg wystrzałów. Kilka kul utknęło w oparciu kanapy. Według opinii badających tę smutną sprawę, było to bezwzględnie morderstwo. Zabójca został nasłany przez gubernatora-generała Klinkenberga.

Tekst stanowi fragment książki Sławomira Kopra pt. Zapomniane Kresy. Ostatnie polskie lata (Wydawnictwo Fronda 2022).
Artykuł powstał głównie w oparciu o książkę Sławomira Kopra pt. Zapomniane Kresy. Ostatnie polskie lata (Wydawnictwo Fronda 2022).

Autor książki Zapomniane Kresy dodaje, że według innej wersji przyczynę morderstwa stanowiła praktyka adwokacka Zana. Na krótko przed śmiercią ojciec Kazimiery miał bowiem przyjąć sprawę robotnicy kolejowej, którą zgwałcił i pobił syn wileńskiego oberpolicmajstra.

Z kolei oficjalna wersja wydarzeń zamieszczona w ówczesnej prasie mówiła o tym, że prawnik zginął z własnej ręki. A przyczynę targnięcia się na życie przypisywano „anormalnemu stanowi umysłu zmarłego, co zresztą w rodzinie Zanów było dziedzicznym: na rozstrój umysłowy cierpiał ojciec zabitego, brat zaś jego jest od lat kilku na kuracji w szpitalu obłąkanych w Paryżu”.


Reklama


Bieda i śmierć matki

Jakkolwiek wyglądała prawda, przedwczesna śmierć Klemensa sprawiła, że Barbara Iłłakowiczówna i jej dwie córki znalazły się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Kazimiera dopiero jako nastolatka dowiedziała się kto był jej ojcem. Potem wspominała:

Nigdy nie zapomnę bębnienia deszczu i gradu po blachach dachu. (…) Byłyśmy biedne i mama nie miała śniegowców. Nogi jej przemakały i przemakały. Aż wreszcie zarobiła dosyć, żeby te śniegowce kupić. Wyszła w wiatr, śnieg, zawieję. Wróciła chora. I już nigdy nie wyzdrowiała.

Iłłakowiczównie (tutaj na zdjęciu z okresu międzywojennego) zapadło w pamięć biedne dzieciństwo (domena publiczna).
Iłłakowiczównie (tutaj na zdjęciu z okresu międzywojennego) zapadło w pamięć biedne dzieciństwo (domena publiczna).

Barbara zmarła na gruźlicę w 1893 roku, miała wtedy zaledwie 28 lat. Sławomir Koper podkreśla, że „córki nawet nie wzięły udziału w pogrzebie. Rodzina zadbała, by na światło dzienne nie wyszedł fakt, że nauczycielka miała nieślubne dzieci. W efekcie dziewczynki nie mogły pożegnać matki na cmentarzu”.

Pod opieką krewnych

Po tym jak dziewczynki zostały sierotami zmieniono im metryki urodzenia i rozdzielono. Starsza z sióstr trafiła do rodziny Wołków w Warszawa, Kazimierę przygarnął zaś brat matki, Jakub. Mieszkający w Dyneburgu oficer carskiej armii okazał się jednak marnym opiekunem, podobnie jak jego żona. Zgodnie z tym co podaje autor Zapomnianych Kresów:


Reklama


Oboje nie interesowali się przybraną córką, zrzucając obowiązki wychowawcze na ordynansa. Ostatecznie mocno zaniedbaną dziewczynkę wzięła na wychowanie zamożna Zofia Buyno pochodząca z rodziny Platerów-Zyberków. Nie miała własnych dzieci i pozostawała z mężem w separacji. To właśnie ją przyszła poetka miała uważać za swoją przybraną matkę.

Po kilku latach Buyno sprowadziła do siebie również Barbarę. Starsza siostra nie była jednak zadowolona z takiej zmiany. Zdążyła już bowiem zadomowić się w Warszawie. Co gorsza opiekunka chciała mieć pełną kontrolę nad swoimi wychowankami.

Iłłakowiczówna odbierająca państwową nagrodę literacką w 1935 roku (domena publiczna).
Iłłakowiczówna odbierająca państwową nagrodę literacką w 1935 roku (domena publiczna).

Oczekiwała na przykład, że dziewczyny będą jej dokładnie powtarzać swoje rozmowy. Dla Barbary było to nie do pomyślenia. Później z goryczą wspominała:

Odgrodziło mnie to gruntownie od Kazi.  ie byłam przecież dzieckiem zepsutym ani zdeprawowanym. Jak się Kazi z czegoś zwierzałam, przypominało mi się, że ona zaraz powtórzy to pani Zofii, i ta myśl zamykała mi usta.

Należy jednak podkreślić, że mimo surowego wychowania Zofia Buyno zadbała o przyszłość obu dziewczynek. Zapewniła im bowiem staranne wykształcenie, co w znacznej mierze zdecydowało o ich dalszych losach.

Nowy tom kresowej serii

Bibliografia

  • Sławomir Koper, Zapomniane Kresy. Ostatnie polskie lata, Wydawnictwo Fronda 2022.
  • Joanna Kuciel-Frydryszak, Iłła. Opowieść o Kazimierze Iłłakowiczównie, Marginesy 2017.
  • „Kurjer Warszawski” 1889.
  • „Słowo” 1889.
Autor
Daniel Musiał

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy srebrnego wieku, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły, Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Wawel. Biografia (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.