Aresztowanie Aleksandra Sołżenicyna. Za co autor „Archipelagu GUŁag” trafił do łagru?

Strona główna » II wojna światowa » Aresztowanie Aleksandra Sołżenicyna. Za co autor „Archipelagu GUŁag” trafił do łagru?

Aleksander Sołżenicyn kompletnie nie spodziewał się aresztowania, do którego doszło 9 lutego 1945 roku. Przyszły noblista, służący wówczas w Armii Czerwonej był przekonany, że udało mu się przechytrzyć wojskową cenzurę. Nie mógł się bardziej pomylić. Oto jakie zarzuty postawiono autorowi Archipelagu GUŁag.

Przełożeni kapitana artylerii Aleksandra Sołżenicyna mieli o nim doskonałe zdanie. Pierwszego lutego 1945 roku oficer, już wcześniej kilkukrotnie odznaczony, został zgłoszony do Orderu Czerwonego Sztandaru. Stanowiło to nagrodę za wyprowadzenie z niemieckiego okrążenia 2. Baterii Rozpoznania Dźwiękowego 794. Samodzielnego Rozpoznawczego Dywizjonu Artylerii.


Reklama


„Ja?! Za co?!”

Odznaczenie nigdy jednak nie zawisło na piersi przyszłego noblisty. Zaledwie osiem dni później został aresztowany przez wojskowy kontrwywiad. Niczego niespodziewającego się 26-latka wezwano do kwatery głównej brygady, gdzie – jak sam wspominał – dowódca jednostki, pułkownik Zachar Gieorgijewicz Trawkin:

(…) poprosił ni stąd, ni zowąd o pistolet; oddałem mu go, nie podejrzewając żadnego podstępu. Nagle spośród oficerskiej świty stojącej w napiętym bezruchu w kącie wybiegło dwóch z kontrwywiadu, kilkoma susami przemierzyło izbę i – czworgiem rąk naraz sięgnąwszy do gwiazdy na czapce, do epoletów, do pasa i do torby polowej.

Sołżenicyn jako starszy porucznik. Zdjęcie z listopada 1943 roku.
Sołżenicyn jako starszy porucznik. Zdjęcie z listopada 1943 roku.

Funkcjonariusze Smiersza oznajmili Sołżenicynowi, że jest aresztowany. Kompletnie zaskoczony pisarz zdołał tylko wyksztusić: „Ja?! Za co?!”. Z zasady takie pytania pozostawały bez odpowiedzi, ale tym razem było inaczej. Trawkin – przy głośnych protestach agentów – zapytał Sołżenicyna czy ten ma „przyjaciela na Pierwszym Froncie Ukraińskim”.

Nagle wszystko stało się jasne. Powodem zatrzymana okazała się korespondencja Sołżenicyna z kapitanem Nikołajem Dmitrijewiczem Witkiewiczem. Obaj znali się jeszcze z czasów szkolnych, razem też zapisali się na zaoczne studia w moskiewskim Instytucie Filozofii, Literatury i Historii.


Reklama


Stalin to baran

Jak czytamy w książce Borisa Sokołow pt. Prorok i dysydent. Aleksander Sołżenicyn po niemieckiej inwazji i wcieleniu do armii pierwszy raz spotkali się na froncie dopiero w maju 1943 roku:

W ciągu tych trzech dni przyjaciele mogli rozmawiać do woli w ziemiance Sołżenicyna. Umówili się, że będą do siebie pisać listy o polityce i filozofii (Witkiewicz miał nadzieję, że cenzura nie sięgnie tak głęboko, z czym Aleksander się zgodził), a także regularnie się spotykać.

Artykuł powstał w oparciu o książkę Borisa Sokołowa pt. Prorok i dysydent. Aleksander Sołżenicyn (Prószyński i S-ka 2022).
Artykuł powstał w oparciu o książkę Borisa Sokołowa pt. Prorok i dysydent. Aleksander Sołżenicyn (Prószyński i S-ka 2022).

W korespondencji – jak przyznawał słynny pisarz – obaj nie mogli się powstrzymać od niemal otwartego wyrażania „swoich politycznych zastrzeżeń i oburzenia, którymi znieważaliśmy Najmędrszego z Mędrców, a którego przejrzyście przekodowaliśmy z Ojca na Pachana”.

Witkiewicz w 1943 roku zapisał się do Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Sołżenicyn nigdy tego nie zrobił, ale obaj uważali Stalina za „barana”. Ciągle natomiast wierzyli w „dobrego” Lenina. Borisa Sokołow w swojej książce podkreśla, że:


Reklama


Przyjaciele naiwnie sądzili, że wojskowi cenzorzy nie grzeszą inteligencją i nie rozgryzą ezopowego języka ich listów. Na dodatek Sołżenicyn w rzeczach osobistych przechowywał sporządzoną wspólnie z Witkiewiczem podczas ich „narady” „rezolucję”, w której stalinowskie porządki porównywali do prawa pańszczyźnianego i mówili o konieczności utworzenia po wojnie organizacji, mającej na celu odtworzenie leninowskich norm w partii i kraju.

To już zakrawało na ciężki kontrrewolucyjny spisek mający na celu obalenie władzy radzieckiej, za co spokojnie można było dostać najwyższy wymiar kary, szczególnie w czasie wojny.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Przyznanie się do winy

Oficerowie mieli o tyle szczęście, że gdy cenzorzy odkryli ich „spisek” wojna zbliżała się już ku końcowi i w związku z tym „starano się nie rozstrzeliwać ludzi bez szczególnej potrzeby”.

Dziesięć dni po aresztowaniu przyszły pisarz trafił na Łubiankę. Chociaż nie stosowano wobec niego tortur to „złożył dość szczegółowe zeznania obciążające nie tylko Witkiewicza, ale też innych znajomych, którzy mimo to uniknęli aresztowania”.

Łubianka na współczesnym zdjęciu (Kopchiowski O.P./CC BY-SA 3.0).
Łubianka na współczesnym zdjęciu (Kopchiowski O.P./CC BY-SA 3.0).

Sam Witkiewicz się jednak nie wywinął. Aresztowano go 22 kwietnia pod Berlinem i postawiono przed trybunałem frontowym, który „skazał go na dziesięć lat z artykułu 58-10 kodeksu karnego ZSRR”.

Po latach Sołżenicyn prosił przyjaciół o wybaczenie, pisząc na kartach Archipelagu GUŁag: „Bracie! Nie potępiaj tych, którzy trafili w ich ręce, którzy okazali się zbyt słabi i podpisali to, czego żądano…”. Późniejszego noblistę przesłuchiwano od 20 lutego do 25 maja.


Reklama


W podpisanym na koniec zeznaniu, które cytuje autor książki Prorok i dysydent, więzień przyznawał się między innymi do tego, że:

„(…) począwszy od 1940 roku w czasie spotkań i w korespondencji z przyjacielem z dzieciństwa Witkiewiczem Nikołajem Dmitrijewiczem, szkalowaliśmy wodza partii, negując jego zasługi w obszarze teorii. (…)

Oczernialiśmy szereg posunięć wewnętrznej polityki rządu radzieckiego, twierdząc, że jakoby nie byliśmy całkowicie przygotowani na wojnę 1941 roku. W tych samych rozmowach szkalowaliśmy Związek Radziecki stwierdzeniami, iż brak w nim wolności słowa i prasy oraz że nie będzie jej również po zakończeniu wojny.

W związku z powyższym doszliśmy do wniosku, że konieczne będzie w przyszłości utworzenie antyradzieckiej organizacji, i nasze konkluzje zapisaliśmy w tak zwanej Rezolucji nr 1. Rzeczywiście przyłączyliśmy się do tak zwanych rewolucjonistów.

Osiem lat łagru

Za swoją „wywrotową” działalność Sołżenicyn został 7 lipca 1945 roku skazany na osiem lat poprawczego obozu pracy. Po odbyciu kary miało go zaś czekać „wieczne zesłanie”.

Za życia Stalina więźniowie łagrów zbuntowali się tylko raz (domena publiczna).
Sołżenicyn został skazany na osiem lat łagru. Ilustracja poglądowa (domena publiczna).

Zgodnie z tym, co podaje Boris Sokołow stało się tak na mocy: artykułu 58, punktu 10, części 2 oraz punktu 11 kodeksu karnego ZSRR”. Z tego tytułu ścigano:

Propagandę lub agitację zawierające wezwanie do obalenia, podważenia lub osłabienia władzy radzieckiej albo dokonania poszczególnych przestępstw o charakterze kontrrewolucyjnym (…), podobnie jak rozpowszechnianie, produkcja lub przechowywanie literatury o takiej treści (…) w warunkach wojny.

Jak również:

Wszelkiego rodzaju działalność organizacyjną, nakierowaną na przygotowanie czy dokonanie przewidzianych przez niniejszy rozdział przestępstw, a także udział w organizacji powstałej w celu przygotowania lub dokonania jednego z przestępstw przewidzianych przez niniejszy rozdział.

Przeczytaj również o tym ilu Polaków zesłano na Syberię podczas II wojny światowej? Prawdziwa skala sowieckich represji

Niepublikowana w Rosji biografia Sołżenicyna

Bibliografia

Autor
Daniel Musiał

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy srebrnego wieku, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły, Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Wawel. Biografia (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.