Czy ołowiane rury doprowadziły do upadku starożytnego Rzymu? Oto co mówią badania

Strona główna » Starożytność » Czy ołowiane rury doprowadziły do upadku starożytnego Rzymu? Oto co mówią badania

Teoria, według której do upadku starożytnego Rzymu przyczyniły się ołowiane rury wykorzystywane w monumentalnych akweduktach cieszy się niesłabnącą popularnością. Ołowica miała skutecznie osłabiać mieszkańców Wiecznego Miasta i innych ośrodków imperium. Czy tak było rzeczywiście?

Sekstus Juliusz Frontyn – w I wieku zarządca dziesięciu rzymskich akweduktów, liczących 420 kilometrów i doprowadzających wodę do 270 publicznych fontann – uważał system kanalizacyjny za najgenialniejsze osiągnięcie inżynieryjno-architektoniczne swoich czasów, górujące nad takimi monumentami jak piramidy czy świątynie.


Reklama


Blisko pół miliona litrów wody dziennie

Pod względem praktycznym miał rację, choć badaczka rzymskich akweduktów Brigitte Cech twierdzi, że przesadził, mówiąc, iż akwedukty doprowadzały dziennie 992 miliony litrów wody do Rzymu. W rzeczywistości było jej o połowę mniej, ponieważ ze względu na nieszczelne rury około 20 procent wsiąkało w ziemię, w dodatku rolnicy nielegalnie pobierali wodę na trasie akweduktów.

Mimo tego i tak każdy mieszkaniec Rzymu dysponował dziennie 176 litrami publicznej wody. Na bieżącą wodę w domach stać było jednak tylko nielicznych. Za taki luksus trzeba było płacić (wysokość rocznych opłat zależała od wielkości rury doprowadzającej wodę do posesji), jednak najbogatsi mogli sobie na to pozwolić i używali jej nie tylko do picia i mycia, ale też do podlewania ogrodów, napełniania stawów i zasilania prywatnych fontann.

Mapa jedenastu akweduktów doprowadzających wodę do starożytnego Rzymu (Coldeel/CC BY-SA 3.0).
Mapa jedenastu akweduktów doprowadzających wodę do starożytnego Rzymu (Coldeel/CC BY-SA 3.0).

Zarówno Pliniusz Starszy w Historii naturalnej, jak i Witruwiusz podkreślali, że zanim Rzymianie zabierali się do budowy akweduktu, oceniali jakość wody w źródle po jej zapachu, smaku, kolorze, osadach, stanie zdrowia żyjących w jego pobliżu ludzi oraz szybkości, z jaką gotują się w niej warzywa (co jest testem na jej twardość).

Najlepszą wodę w Rzymie doprowadzał Aqua Marcia (93 kilometry), najgorszą, nadającą się tylko do podlewania ogródków, wybudowany w 2 roku p.n.e. Aqua Alsietina. Akwedukty działały na zasadzie grawitacji – woda płynęła ze źródła kanałami najpierw do zbiorników osadowych, potem do wież rozdziałów (castellum divisorium), stamtąd już rurami trafiała do publicznych fontann, ubikacji i łaźni oraz prywatnych domów.


Reklama


By woda spływała z gór czy wyżej położonych rzek, starano się utrzymać stały spadek (od około 1,5 metra do 3 metrów na kilometr), dlatego przebijano tunele i budowano mosty.

Drewniane, gliniane i ołowiane rury

Najsłynniejszy z nich – arkadowy Pont du Gard – prowadził wodę ze źródła w Uzès do oddalonego o 12 kilometrów Nîmes. Innerurociągi szły po dnach rzek (na przykład Rodanu), co stanowiło jeszcze większe wyzwanie inżynieryjne.

Artykuł stanowi fragment książki Agnieszki Krzemińskiej pt. Dawniej ludzie żyli w brudzie. Kiedy i dlaczego zaczęliśmy o siebie dbać? (Wydawnictwo Poznańskie 2021).
Artykuł stanowi fragment książki Agnieszki Krzemińskiej pt. Dawniej ludzie żyli w brudzie. Kiedy i dlaczego zaczęliśmy o siebie dbać? (Wydawnictwo Poznańskie 2021).

Kanały były naziemne lub podziemne; te pierwsze rzadko bywały otwarte, bo groziło to zanieczyszczeniami, zbytnim parowaniem lub zamarzaniem wody. Dostęp do kanałów, które należało regularnie czyścić i naprawiać, zapewniały budowane co 75 metrów studzienki.

Rury robiono z drewna, terakoty lub brązu, z tym że te pierwsze zbyt szybko gniły, drugie były nierozciągliwe, trzecie – zbyt drogie, zaczęto więc produkować rury ołowiane. Z analiz osadów u ujścia Tybru, opublikowanych w 2017 roku przez geoarcheologa Hugo Delile’a, wynika, że najstarsze rurociągi, zbudowany w 312 roku p.n.e. Aqua Appia oraz w 272 roku p.n.e. Anio Vetus, musiały mieć rury drewniane lub terakotowe.


Reklama


Co mówią badania?

Ilość ołowiu w osadach wzrosła dopiero po ich renowacji i zamontowaniu rur z tego metalu oraz po wybudowaniu w II wieku p.n.e. Aqua Marcia i Aqua Tepula (nazwa ostatniego wzięła się stąd, że doprowadzał wodę z gorących źródeł).

Wiek później znów zmalała, podczas wojen domowych, gdy nie dbano o kanalizację. Największe stężenie tego pierwiastka występowało w czasach rozkwitu cesarstwa w pierwszym wieku nowej ery.

Swego czasu popularna była teoria, że ołów zawarty w wodzie powodował ołowicę, która osłabiła mieszkańców Wiecznego Miasta, co z kolei przyczyniło się do jego upadku w 410 roku. Jak widać, nie jest to prawda, bo gdy Rzym najechali Goci, poziom ołowiu akurat nie był najwyższy. Woda nie była niebezpiecznie zaołowiona, ponieważ w starych rurach znajdowała się gruba warstwa osadów wapiennych, która uniemożliwiała bezpośredni kontakt z trującym metalem.

Poza tym ołów nie odkładał się w wartko płynącej wodzie, więc jej spożycie nie musiało przekraczać niebezpiecznych dla zdrowia norm. Bardziej niebezpieczne było przechowywanie wody w naczyniach z ołowiu, najgorsze zaś – podgrzewanie w nich wody do mycia czy używanie kosmetyków na bazie bieli ołowiowej.

Ruiny Aqua Marcia, jednego z akweduktów dostarczających wodę do Rzymu (Lalupa/domena publiczna).
Ruiny Aqua Marcia, jednego z akweduktów dostarczających wodę do Rzymu (Lalupa/domena publiczna).

Bezpieczne łaźnie

Więcej danych o tym, na ile ołów przyczyniał się do złej kondycji fizycznej mieszkańców Rzymu, przyniosłoby przebadanie ich szczątków, co jest niestety trudne, ponieważ ze względu na dominację obrządku ciałopalnego mamy ich niewiele. Ciekawe jednak jest to, że do zatrucia w znacznym stopniu mogły się przyczyniać właśnie potrzeba higieny i dbałość o urodę.

Łaźnie wyrosły bowiem z sąsiadujących z kuchnią pokojów kąpielowych, w których za bojler służył kuchenny piec, nagrzewający wodę do ablucji. Jeśli naczynia, w których ją podgrzewano, były ołowiane, mogło to stanowić problem. W publicznych i prywatnych termach z systemem hipokaustycznym kąpiele stały się bezpieczniejsze.

Przeczytaj również o najbardziej tajemniczej epidemii średniowiecza. Tysiące ludzi straciły kontrolę nad swoimi ciałami


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Agnieszki Krzemińskiej pt. Dawniej ludzie żyli w brudzie. Kiedy i dlaczego zaczęliśmy o siebie dbać? Ukazała się ona nakładem Wydawnictwa Poznańskiego.

Kiedy i dlaczego ludzie zaczęli o siebie dbać?

Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów.

Autor
Agnieszka Krzemińska
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.