Dlaczego tak wiele gotyckich świątyń jest… krzywych? Powtarzana do dzisiaj teoria nie ma żadnych podstaw

Znajomy kleryk z Seminarium Duchownego w Gnieźnie oprowadzał swoich bliskich po tamtejszej katedrze, niewątpliwej Matce kościołów polskich. Na początek kazał im stanąć w nawie głównej, pod gotyckimi sklepieniami, i spojrzeć w głąb. „Widzicie?” – zapytał.

– ?

– Że krzywo!

Faktycznie. Prezbiterium katedry wyraźnie odchyla się w lewo, czyli że oś nawy i oś prezbiterium ustawione są względem siebie pod kątem rozwartym.


– No i co z tego?

– To średniowieczna symbolika!

– Bo krzywo?!

– Bo Pan Jezus na krzyżu „skłoniwszy głowę, oddał ducha”!

Nawa katedry w Gnieźnie tylko na zdjęciu wygląda względnie prosto. Na żywo już niekoniecznie (fot. SchiDD, lic. CC-BY-SA 4,0).

„Prezbiterium wykazuje załamanie”

[Przyjmuje się, że] wedle średniowiecznej symboliki każda świątynia chrześcijańska oznacza zarazem ciało ludzkie i wspólnotę wierzących oraz krzyż Chrystusa.

Skoro prezbiterium kościoła oznacza głowę, a wspólnota Kościoła sama jest Ciałem Chrystusa, to czy skrzywienie osi prezbiterium wobec nawy głównej może odwoływać się do faktu, że Pan Jezus na krzyżu „skłoniwszy głowę, oddał ducha” (J 19, 30)?


Nie dziwię się, że gnieźnieński seminarzysta uwierzył w ten mit. Miał przezacnych poprzedników.

Wszyscy wybitni badacze XIX wieku zauważali, że „wchodząc do średniowiecznych świątyń, nawet tych najpiękniejszych i najlepiej zbudowanych, nader często uderza nas fakt, że prezbiterium, zamiast trzymać się tej samej osi, co reszta budynku, wykazuje załamanie – ku lewej, lub ku prawej stronie”.

Czytasz fragment książki dr. hab. Jacka Kowalskiego pt. Średniowiecze. Obalanie mitów.

„Interpretacja nie wymaga żadnego dowodu”

Ponieważ zaś wszyscy znali tekst Ewangelii św. Jana o skłonieniu Chrystusowej głowy:

[…] przyjęło się we Francji uważać, że stawiając prezbiteria naszych świątyń pod kątem [w stosunku do nawy], średniowieczni budowniczowie pragnęli symbolicznie oddać układ ciała Chrystusa Ukrzyżowanego.

Przeczytaj też: Średniowieczne budowle wcale nie wyglądały tak, jak ci się wydaje. Prawda „byłaby nazbyt szokująca dla widza”

Kto pierwszy wyraził tę opinię? Nie wiem, ale poszukiwanie jej pierwotnego autora byłoby stratą czasu. Większość piszących na ten temat nie tłumaczyła, dlaczego tak uważają; po prostu uznali że ta interpretacja nie wymaga żadnego dowodu. […]

Od trzech ćwierci stulecia [słowa te pisano w 1906 roku] masa książek i studiów naukowych posługiwała się tą interpretacją, która stała się też tematem niejednej dysertacji z historii architektury.

(Robert de Lasteyrie, „Czy skrzywienie osi kościoła jest symboliczne?„)

Interpretacja „zgodna” ze średniowiecznym myśleniem?

Nawet najbardziej krytyczni, jak antyklerykalny Eugène Viollet-le-Duc, przyznawali, że tego rodzaju interpretacja „nie sprzeciwia się średniowiecznemu sposobowi myślenia”, a nawet wydaje się „doskonałą”.

Émile Mâle napisał zaś z pełnym przekonaniem, że przypadki występowania skrzywionej osi prezbiterium:

(…) są tak częste, iż naprawdę trudno przypisywać je wciąż, jak to się czyni, przypadkowi, albo koniecznościom natury konstrukcyjnej.

Nieznaczne skrzywienie prezbiterium w katedrze Notre-Dame w Paryżu. Ilustracja z pracy Roberta de Lasteyrie pt. La déviation de l’axe des Églises est-elle symbolique.

Rzecz też szczególna, że tego rodzaju nieregularność występuje często w najbardziej dopracowanych świątyniach średniowiecza, na przykład w paryskiej Notre-Dame czy w katedrze w Yorku”.

Wciąż jednak pozostawał zasadniczy problem, przez większość zbywany milczeniem. Mianowicie, interpretacji tej nie wspierał „żaden pewny dowód” (Eugène Viollet-le-Duc).


Budowla kościoła symbolizuje ciało Chrystusa?

Wszyscy ci, którzy pragnęli ją uzasadnić, sięgali po popularny w średniowieczu traktat Wilhelma Durandusa, wykazując, że według niego budowla kościoła symbolizuje Ciało Chrystusa i Krzyż święty.

Jednak sam Durandus, który dokładnie omawia i interpretuje każdy szczegół świątyni chrześcijańskiej, w ogóle nie zauważa kwestii skrzywienia prezbiterium. Gdyby coś było na rzeczy, gdyby o tym wówczas [na początku XI wieku] rozprawiano, z pewnością nie przemilczałby tego tematu.

Guillaume Durand, lepiej znany jako Durandus, na XVII-wiecznej rycinie.

Wniosek może być tylko jeden: że wprawdzie taka symbolika „nie sprzeciwia się średniowiecznemu sposobowi myślenia”, ale skoro nigdzie nie można znaleźć jej śladu, to w średniowieczu nie występowała, przynajmniej jako powszechnie uznawana…

„Pedantyczne bzdury”

W roku 1906 ogłosił to wszem i wobec w krytycznym, kategorycznie sformułowanym artykule, cytowany już wyżej Robert de Lasteyrie.


Część naukowego środowiska poczuła się dotknięta, a stojący nad grobem znany pisarz, krytyk i badacz sztuki, Joris-Karl Huysmans, zawrzał oburzeniem:

École des chartes, która po śmierci Léona Gautiera i Lecoy’a de La Marche’a, przedzierzgnęła się w  rodzaj filosemickiej tudzież protestanckiej oficyny, postanowiła, jak się zdaje, zohydzić nasze średniowiecze, które tak wychwalali jej dawni profesorowie. Od tamtych czasów wszystko się jednak zmieniło.

Przeczytaj też: To jeden z najwspanialszych obrazów, jakie stworzył człowiek. Jak trafił do Polski?

Obecnie symbolikę wyrzucono do kosza, a w École wykłada się archeologiczny materializm w jego najbardziej prostackim wydaniu. Broszura […] autorstwa pana de Lasteyrie, członka Instytutu i jednego z filarów szkoły, okazuje się pod tym względem znamienna. […]

Oto lekcja archeologicznej ortopedii, jaką żyruje nam obecna École des Chartes. Zostawmy jednak te pedantyczne bzdury.

(Joris-Karl Huysmans, Symbolika katedry Notre-Dame w Paryżu)
Francuskie opactwo Saint Savin sur Gartempe. Przypadek kościoła wprost wyjątkowo krzywego. Ilustracja z pracy Roberta de Lasteyrie pt. La déviation de l’axe des Églises est-elle symbolique.

Kłótnia obu panów była czymś więcej niż zwykłą naukową potyczką: była starciem dwóch mentalności, z których jedna właśnie wypierała drugą. U progu XX wieku, jak powiada Wojciech Bałus, analizujący postawy XIX-wiecznych badaczy architektury „zaczął zamierać historyzm, […] a także symbolizm, rozpatrujący sens budowli sakralnych w perspektywie archeologii i średniowiecznej ikonografii chrześcijańskiej. Kończyła się epoka”.

Drugi etap budowy

Jak widać po przygodzie gnieźnieńskiego seminarzysty, wiek XIX wcale się jeszcze nie skończył. Podobnie jak średniowiecze. I bardzo dobrze. Niemniej, co do symboliki skrzywionej osi – racja pozostaje przy panu de Lasteyrie.


Huysmans wysuwał wprawdzie wątpliwość: jak to możliwe, by średniowieczni budowniczowie nie widzieli, że budują krzywo prezbiterium, skoro całą resztę budynku stawiali prosto?

Owszem, tylko że w średniowieczu z reguły zaczynano budowę od prezbiterium, pozostawiając korpus naw do drugiego etapu. Drugi etap następował zaś często dopiero po dziesięciu, dwudziestu latach, albo jeszcze później.

Katedra w Gnieźnie (fot. Ferdziu, lic. CC-BY-SA 3,0).

Przy czym niemal wszystkie gotyckie katedry powstawały na miejscu swoich romańskich poprzedniczek. Te ostatnie rozbierano do fundamentów, ale nie całkowicie. Tak więc, budując nowy chór – długo jeszcze nie rozbierano starego korpusu naw; gdzieś przecież trzeba było odprawiać nabożeństwa.

Dlatego fundamenty nowych naw kopano często na zewnątrz starych, wciąż funkcjonujących, na długo przed ich rozbiórką. I właśnie w tym newralgicznym momencie prac nader łatwo było popełnić drobny błąd, który ujawniał się dopiero po latach, ale wówczas nic już nie można było zrobić.


To nie żadna zmiana warsztatu

Mój Mistrz, profesor Szczęsny Skibiński, opowiadał, że za młodu wszelkie niedokładności, przesunięcia murów i krzywizny ścian badanych przez siebie średniowiecznych świątyń uznawał za dowód „zmiany warsztatu” albo i „zmiany koncepcji”.

Dopiero kiedy sam wziął się za budowanie domu i osobiście kładł fundamenty, zrozumiał, że nie potrzeba żadnej zmiany warsztatu, a majstrowie średniowieczni i tak byli mistrzami.

Przeczytaj też o tym, dlaczego średniowieczne kościoły wcale nie wyglądają tak jak powinny. Nawet te najbardziej pieczołowicie odrestaurowane w ogóle nie oddają pierwotnej estetyki.

Źródło

Tekst, który przeczytałeś stanowi fragment książki prof. Jacka Kowalskiego pt. Średniowiecze. Obalanie mitów, która ukazała się nakładem Zony Zero. Możesz ją kupić w atrakcyjnej cenie w księgarni internetowej wydawcy.

Znany historyk sztuki obala przesądy i mity o średniowieczu

Tytuł, lead, śródtytuły i teksty w nawiasach kwadratowych pochodzą od redakcji. W celu zachowania jednolitości tekstu usunięto przypisy, znajdujące się w wersji książkowej. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów i skrócony.

Autor
Jacek Kowalski
2 komentarze
  • Wg mnie skrzywienie świątyni miało na celu podkreślenie jej wielkości. W przypadku prostego ‚korytarza” rytmika kolumn i okien nie jest widoczna, jest przesłaniana pilastrami… Lekkie skrzywienie świątyni potęguje poczucie głębi i ogromu wnętrza, szczególnie gdy występuje na początku budowli.

  • Forma crucis templum est – kształt krzyża jest świątynią (św. Ambroży)
    Nie tylko skrzywienie osi, ale ale mnóstwo innych szczegółów miało ukazywać budowlę kościoła jako symbol mistycznego ciała Chrystusa, począwszy od orientacji budynku.
    Czy można zasadność symboli dowodzić empiryczne?

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Damy przeklęte. Kobiety, które pogrzebały Polskę (2019).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współautor książki „Wielka Księga Armii Krajowej”. Zastępca redaktora naczelnego WielkiejHISTORII. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Anna Winkler

Doktor nauk społecznych, filozofka i politolożka. Zajmuje się przede wszystkim losami radykalizmu społecznego. Interesuje się historią najnowszą, historią rewolucji i historią miast, a także kobiecymi nurtami historii. Chętnie poznaje dzieje kultur pozaeuropejskich.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.