Lucie Attinger, Mon Atelier. Obraz z 1889 roku w zbiorach North Carolina Museum of Art.

Dlaczego w historii było tak niewiele wybitnych artystek? Odpowiedź kryje się w „zakratowanym okienku”

Strona główna » XIX wiek » Dlaczego w historii było tak niewiele wybitnych artystek? Odpowiedź kryje się w „zakratowanym okienku”

Dlaczego w historii sztuki roi się od Rembrandtów, Leonardów i Picassów, ale tak niewiele jest w niej artystek o światowej sławie? Czy kobiety minionych wieków miały mniej talentu i weny twórczej od mężczyzn? Oto jak o temacie pisze Karolina Dzimira-Zarzycka – autorka nowej biografii niedocenianej artystki, działaczki społecznej oraz politycznej z przełomu XIX i XX wieku Marii Dulębianki.

Jak pisze historyczka sztuki Joanna Sosnowska w książce Poza kanonem. Sztuka polskich artystek 1880-1939, „Twórczość mężczyzn zawsze stanowiła miernik, oni wyznaczali skalę ocen, im należało się najwyższe uznanie. Dotyczyło to wszystkich zagadnień życia i kultury, a uważali tak zarówno mężczyźni, jak i kobiety”.


Reklama


Wielowiekowe nierówności – od dostępu do nauki przez swobodę rozporządzania majątkiem czy podróżowania po możliwość poświęcenia się karierze zawodowej – sprawiły, że najważniejsze dzieła, czy to malarskie, czy literackie, czy muzyczne wychodziły spod ręki mężczyzn.

„Sam talent nie wystarczy”

„Sprawa równouprawnienia artystek z artystami, nierozstrzygnięta do dziś dnia, stała się w ostatnich czasach jedną z bardzo ważnych na Zachodzie. Przeciwnicy tego zrównania walczą przede wszystkim argumentem, że pomimo olbrzymiego zastępu kobiet malarek, nie ma ani jednej, która by choć w części stanęła wielkością geniuszu obok Tycjana, Rembrandta, Leonarda lub innego »wielkiego« artysty” – pisała w 1896 roku na łamach „Steru” Helena René.

Lekcja w Academie Julian na obrazie Marii Baszkircew.
Lekcja w Academie Julian na obrazie Marii Baszkircew.

Argument ten jednak odeprzeć można zupełnie różnymi warunkami, w jakich pracują kobiety i mężczyźni. Sam talent bez należytego kształcenia i mężczyźnie do twórczości nie wystarczy, a to kształcenie było dla kobiety czasów dawnych czymś niemożliwym.

Niemal sto lat później podobne rozważania podejmie Linda Nochlin w fundamentalnym dla feministycznej historii sztuki eseju Dlaczego nie było wielkich artystek?


Reklama


Świat widziany przez zakratowane okno

Maria Dulębianka miała głęboką świadomość tych ograniczeń. W 1902 roku w odczycie O twórczości kobiet podkreślała:

Inne ma widoki ten, który patrzy na świat przez małe zakratowane okienko, od tego, który go ogląda, siedząc pod »tęczową kopułą« nieba. Inaczej widzą oczy, które przywykłe patrzeć na przedmioty bliskie, tracą siłę wzroku na dalekość.

Kobieta tworzyła, siedząc przy małym, zakratowanym okienku, patrzyła też tylko na przedmioty bliskie, więc oto i w twórczości jej dalekich horyzontów brak; jest jakieś spętanie i trwożliwość lotu. Podlatuje, lecz pilnie spogląda na tego, który jej sobą horyzont zasłonił. I oto dlaczego częściej i chętniej naśladuje, przetwarza zamiast tworzyć.

Tekst stanowi fragment książki Karoliny Dzimiry-Zarzyckiej pt. Samotnica. Dwa życia Marii Dulębianki (Marginesy 2022).

„Ze zdziwieniem spostrzegamy żeńskie nazwisko”

Rozróżnianie „męskich” i „kobiecych” cech twórczości należało do repertuaru ulubionych uwag prasowych recenzentów [na przełomie XIX i XX wieku].

„Ze zdziwieniem spostrzegamy żeńskie nazwisko pod jednym z celniejszych obrazów ostatniej wystawy” – pisał w sierpniu 1878 roku krytyk „Tygodnika Ilustrowanego” o pracy Andrzejkowicz-Buttowt.


Reklama


Po wyliczeniu zalet dzieła kwitował: „Słowem, jest to obraz świadczący o wytrawności szkoły i o prawdziwie męskim traktowaniu przedmiotu”. Pozwolił sobie jednak na zastrzeżenie: „o ile obraz ten jest samodzielnie przez nią pomyślanym”, bo „takie kompozycje, jeżeli są samoistnie pomyślane, rzadko, bardzo rzadko wychodzą spod delikatnej ręki niewieściej”.

W tych kategoriach oceniano także malarstwo Dulębianki i jej koleżanek. „Że kobieta może w sztuce malarskiej dosięgnąć niemałej wyżyny, dowodem tego panna Bilińska i Dulębianka, których roboty są prawdziwą ozdobą naszego artystycznego salonu” – chwalił jesienią 1886 roku w „Kłosach” Józef Kotarbiński (prywatnie mąż Lucyny, ich koleżanki ze szkoły Gersona).

Lucie Attinger, Mon Atelier. Obraz z 1889 roku w zbiorach North Carolina Museum of Art.
Lucie Attinger, Mon Atelier. Obraz z 1889 roku w zbiorach North Carolina Museum of Art.

„Roboty obu artystek tym więcej zasługują na uznanie, że dalekie są od konwencjonalizmu lub delikatnego wymuskania, którym grzeszy często pędzel kobiecy”.

„Przebija z nich nieżeńska siła”

Wszelkie rekordy, jeśli chodzi o natężenie podobnych porównań, pobije w swoim artykule Karol Schnaeble, wysłannik „Echa Muzycznego, Teatralnego i Artystycznego”. Wiosną 1887 roku odwiedzi on Dulębiankę w Wiedniu, gdzie malarka otworzy na krótko pracownię.


Reklama


Jak będzie przekonywał, „Pomimo że [Emmerich] Ranzoni (pierwszorzędny krytyk drezdeński) tudzież wielu znakomitych znawców paryskich wyraziło zdanie, że portrety i obrazy p. Marii Dulębianki nie noszą na sobie charakteru robót kobiecych, lecz że przebija z nich nieżeńska siła i energia śmiałego, pewnego siebie, niemal męskiego pędzla, my powiemy, że cała działalność artystyczna naszej polskiej, młodej, wielce utalentowanej malarki jest na wskroś – kobiecą”.

Co to właściwie znaczy? „Pomimo doskonałej techniki, odznaczającej się poprawnością francuską, która sprawia, że rysunek jest zawsze wyborny – malowanie przejrzyste, jasne, spokojne i pogodne, pozwala w utworach jej dopatrzeć objawy pewnej nerwowości kobiecej, mającej dobre i gorsze usposobienia, a wyrażające się szczęśliwym lub mniej udatnym wykończeniem”. Ideałem, obowiązującą normą było tylko „męskie” malowanie.

Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment książki Karoliny Dzimiry-Zarzyckiej pt. Samotnica. Dwa życia Marii Dulębianki. Ukazała się ona nakładem Wydawnictwa Marginesy w 2022 roku.

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Malarka, społecznica, aktywistka


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.