Maria Dulębianka (z lewej) i Maria Konopnicka

Maria Konopnicka i Maria Dulębianka. Jak wybitna poetka poznała najważniejszą kobietę w swoim życiu?

Strona główna » XIX wiek » Maria Konopnicka i Maria Dulębianka. Jak wybitna poetka poznała najważniejszą kobietę w swoim życiu?

O relacji pomiędzy wybitną poetką Marią Konopnicką i młodszą od niej o 16 lat, ale nie mniej uzdolnioną malarką Marią Dulębianką przez długi czas tylko szeptano. Dzisiaj jest już oczywiste, że artystki łączyło więcej niż przyjaźń. O początkach znajomości, która odcisnęła się na życiu obydwu niezwykłych kobiet wciąż jednak wiadomo niewiele. Nowe światło na temat rzucają ustalenia Karoliny Dzimiry-Zarzyckiej zawarte na kartach książki Samotnica. Dwa życia Marii Dulębianki.

Wąski, niepozorny notes z zielonkawą okładką znajduję wśród papierów zachowanych po śmierci Dulębianki w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich, które po drugiej wojnie światowej trafiły do Lwowskiej Narodowej Biblioteki im. Wasyla Stefanyka.


Reklama


Kilkadziesiąt stron zapisanych czarnym atramentem, w wielu miejscach prawie nieczytelnie. Gdy Maria się śpieszyła lub pisała tylko na własny użytek, słowa wychodzące spod jej pióra zamieniły się w falujące szlaczki. Pierwsze zdania kreśliła drżącą ręką w październiku 1910 roku. Chciała na świeżo, póki wyraźnie pamiętała każdy szczegół, utrwalić ostatnie chwile Konopnickiej.

Ostatnia noc, ostatni dzień, ostatni tydzień w sanatorium, ostatnia wspólna podróż. Na kolejnych kartkach cofała się dalej i dalej. Jakby po śmierci przyjaciółki potrzebowała natychmiast spisać najważniejsze momenty wspólnego życia, uporządkować dwie dekady bliskiej relacji. Może tak radziła sobie z żałobą.

Maria Dulębianka w późniejszych latach. Fotografia portretowa.

Wybitnie prywatne zapiski

Początkowo myślałam, że planowała przygotowanie szkicu biograficznego poetki. Ale nie, to bez wątpienia prywatne zapiski.

Notuje wszystko z głowy, niemal za jednym zamachem. Zamyka wspomnienia w krótkich hasłach: „Szukanie mieszkania”; „Wycieczki po górach”; „W Paryżu do maja”. Czasem wikła się w datach lub nieco myli kolejność odwiedzanych miast, ale kto by spamiętał tyle przeprowadzek. Nieważne, większość podróżnych szczegółów i tak znamy z korespondencji Konopnickiej.

Niecierpliwie przeglądam notatnik w poszukiwaniu czegoś innego. Czy Dulębianka opisała, jak się poznały?


Reklama


Wersje fałszywe i zupełnie nieprawdopodobne

Do tej pory kulisy pierwszego spotkania pozostawały zagadką. Nazwisko Dulębianki pojawia się w korespondencji Konopnickiej nagle pod koniec 1889 roku. Lato 1890 przyjaciółki spędzają już razem w Austrii. Wydawało się naturalne, że musiały się wtedy znać co najmniej kilka lat, a potwierdzające dłuższą znajomość listy po prostu się nie zachowały.

Pośrednio potwierdzał to artykuł Anny Lewickiej, ich bliskiej znajomej z późniejszych, lwowskich czasów. W 1929 roku na łamach czasopisma „Kobieta Współczesna” Lewicka wspomniała, że Maria Dulębianka zetknęła się z Konopnicką, gdy miała dwadzieścia pięć lat. Zgodnie z utrwaloną wtedy datą urodzin Dulębianki (1861) zdarzyłoby się to więc około 1886 roku.

Tekst stanowi fragment książki Karoliny Dzimiry-Zarzyckiej pt. Samotnica. Dwa życia Marii Dulębianki (Marginesy 2022).

Co prawda niektórzy uważali, że spotkały się jeszcze wcześniej, ale były to ewidentne pomyłki. Pisano na przykład, że [siostra Dulębianki,] Anna była przyjaciółką Konopnickiej „z lat szkolnych”. Taką wersję w 1938 roku przekazała Jadwiga Karłowiczowa na kartach Historii Związku Polek w Ameryce (w przyszłości Anna przeprowadzi się do Chicago).

W dwudziestoleciu międzywojennym kilka gazet namieszało jeszcze bardziej, pisząc, że to Konopnicka, Orzeszkowa i Dulębianka były koleżankami z klasy. Oczywiście wszystko temu przeczy, od różnicy wieku po dzieciństwo spędzone w innych miastach, a nawet zaborach. W historii ze szkolnymi koleżankami tkwiło jednak ziarenko prawdy. To Konopnicka i Orzeszkowa uczyły się na tej samej warszawskiej pensji.


Reklama


Teoretycznie Dulębianka mogła zetknąć się z córką poetki podczas pobytu w Paryżu, gdy Zofia Konopnicka w latach 1885–1887 kształciła się w tamtejszym Instytucie Panien Polskich. Czy nie spotkały się, choćby przelotnie, na proszonej herbatce w domu polskich emigrantów?

Zosia na pewno znała Annę Bilińską. Po przedwczesnej śmierci malarki poruszona Konopnicka pytała córkę: „Czy bywałaś u niej w ostatnich czasach? Biedna kobieta!”. Zamierzając przygotować artykuł o Bilińskiej, prosiła zaś: „Napisz mi, Zośko, trochę szczegółów o jej paryskim pokoju, życiu, ubraniu – ot, co wiesz, i gdzie mieszkała wtedy”.

Maria Dulębianka (z lewej) i Maria Konopnicka
Maria Dulębianka (z lewej) i Maria Konopnicka.

Najlepsze przypuszczenie?

Najbardziej prawdopodobne teorie sprowadzały się właściwie do jednego przypuszczenia: Dulębianka i Konopnicka obracały się w tych samych warszawskich środowiskach.

Konopnicka w latach siedemdziesiątych [XIX wieku] opuszcza męża i wraz z sześciorgiem dzieci przenosi się do Warszawy. Ma już za sobą obiecujący (choć dość późny) debiut poetycki, a wkrótce trafi do grona najważniejszych pisarzy i pisarek swojego pokolenia.

Rodzinę utrzymuje z korepetycji i pracy literackiej. Równocześnie znajduje czas na przeróżne projekty społeczne, dobroczynne, emancypacyjne. Odwiedza więźniarki, współpracuje z działaczkami ludowymi, redaguje pismo dla kobiet „Świt”.

Marie mogły się poznać w kręgu Pauliny Kuczalskej-Reinschmit. Podobno obie bywają u niej w „saloniku na Marszałkowskiej”, gdzie wspólnie z Józefą Bojanowską prowadzi czytelnię naukową dla kobiet. To dość pewna informacja, pochodząca prosto od Cecylii Walewskiej, ówczesnej kronikarki ruchu kobiecego w Polsce.


Reklama


Co więcej, Kuczalska-Reinschmit pisuje regularnie do „Świtu” Konopnickiej. A gdy wkrótce sama założy feministyczne czasopismo „Ster”, swoje teksty publikowała będzie w nim Dulębianka.

Przełomowa notatka

Czytam notatnik Marii strona po stronie. Wreszcie znajduję. „1889. Poznanie u Jasińskich na Oboźnej”. Dulębianka ma wtedy trzydzieści jeden lat, Konopnicka czterdzieści siedem. A więc jeszcze inaczej!

Trudno dociec, o jaką rodzinę chodziło. Na Oboźnej 5 przyjmował chirurg i pediatra Roman Jasiński, ceniony za pracę społeczną. W jednym z listów Konopnicka przekazuje córce pozdrowienia od państwa Jasińskich, ale nic więcej o nich nie pisze.

Maria Konopnicka na obrazie Dulębianki. Przez wiele lat pisarka pozwalała się portretować wyłącznie swojej przyjaciółce.

Jeśli Dulębianka zapisała nazwisko niedokładnie, mogło chodzić o Jasieńskich. Pod tym samym adresem mieszkała działaczka emancypacyjna Helena Jasieńska, która jesienią 1888 roku wystosowała Odezwę z powodu projektowanego pisma zbiorowego poświęconego wyłącznie piórom kobiecym. Za pomocą obszernego kwestionariusza starała się zebrać informacje dotyczące pracy zawodowej Polek. W projekt zaangażowana była również Konopnicka. Może to właściwszy trop?

Maria Dulębianka w liście do krakowskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych wspomina też znajomego pana Jasieńskiego, który pomógł jej w transporcie obrazu.


Reklama


„Żałuję, że nie jestem pani koleżanką”

Jak wynika z zapisków Dulębianki, na spotkanie u Jasińskich (bądź Jasieńskich) przyszła w towarzystwie młodej rzeźbiarki Toli Certowiczówny. Konopnicka komplementuje jej twórczość, zaczynają rozmawiać.

„Żałuję, że nie jestem pani koleżanką” – wyrywa się Dulębiance. Niespeszona Konopnicka od razu zaprasza ją do siebie: „Więc proszę nie z pierwszą, ale i drugą albo trzecią wizytą. No i musi pani przyjść sama”.

Dokładnie taki dialog zapisuje Maria w notesie dwadzieścia jeden lat później. To zapewne wersja skrócona i uproszczona na potrzeby prywatnych notatek, ale sens pierwszej rozmowy z poetką pozostaje jasny.

Tylko impulsywna, szczera Dulębianka mogła w ten sposób zacząć znajomość. Dużo, dużo później Konopnicka powie o przyjaciółce: „Ma ona rzadką cywilną odwagę być zawsze i wszędzie – sobą. Słowo jej jest w doskonałej zgodzie z jej myślą, z jej czuciem”.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

„Zaszywanie łokcia na pierwszej wizycie”

Zastanawia mnie jedynie, czy Maria po prostu od razu polubiła Konopnicką – od pierwszego wejrzenia – czy już wcześniej fascynowała się znaną poetką.

Niewykluczone, że pisarka też słyszała co nieco o tej szczupłej malarce z krótkimi włosami. O jej sukcesach artystycznych pisały przecież gazety, a na łamach „Świtu” chwalił ją sam Gerson. Z kolei krakowski dwutygodnik „Świat” publikował regularnie i szkice Dulębianki, i utwory Konopnickiej.

„Zaszywanie łokcia na pierwszej wizycie. Frascati. Muzyka”. Te dwie linijki czytam wiele razy, wpatrując się w niedbałe zawijasy liter.


Reklama


„Frascati” – zgadza się, to warszawski adres Konopnickiej. Poetka wynajmowała wówczas mieszkanie w pałacyku Branickich otoczonym ogrodami o tej wdzięcznej włoskiej nazwie. „Muzyka” – może o niej rozmawiały? Albo Dulębianka zagrała coś na fortepianie? Brzmi prawdopodobnie. Ale „zaszywanie łokcia”?

Wbrew pozorom ma to sens

Gdy mija zaskoczenie, dociera do mnie, że wbrew pozorom ma to sens. Zarówno o dziurawych łokciach, jak i cerowaniu ubrań wspomina w listach także Konopnicka.

Maria Konopnicka. Fotografia z lat 80. XIX wieku
Maria Konopnicka. Fotografia z lat 80. XIX wieku.

Po pierwsze, stan garderoby Marii pozostawia wiele do życzenia. „Dulębianka grosza przy duszy nie ma i nawet na mieszkanie to to, to owo zastawia. Wielka ta bieda nie odejmuje jej wszakże humoru i w wydartych rękawach na łokciach zachowuje zawsze swoją pańską minę” – napisze niedługo Konopnicka.

Po drugie, poetka niejedną godzinę spędza z igłą w dłoni. Gdy zatrzymają się z Dulębianką w Wiedniu, wieczornymi zajęciami podzielą się tak: „zapalam świecę i ceruję lub szyję, a ona mi czyta”. Kiedy indziej Konopnicka donosi córce: „Kupiłam sztukę płótna i szyją się u nas koszule”. A w notatniku Dulębianki pojawia się wspomnienie, że podczas pobytu w Nicei przyjaciółka zaszywała jej kamizelki.


Reklama


Wygląda na to, że Konopnicka, która odchowała gromadkę dzieci i samodzielnie zajmowała się wieloma pracami domowymi, już podczas pierwszej wizyty młodszej koleżanki wzięła ją pod opiekę – i zacerowała jej powycierane rękawy.

Przesunięcie pierwszego spotkania na rok 1889 oznacza, że dalsza znajomość musiała potoczyć się w błyskawicznym tempie, ale to nie pomyłka. Przyjaciółki poznały się między styczniem a marcem tego roku.

Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment książki Karoliny Dzimiry-Zarzyckiej pt. Samotnica. Dwa życia Marii Dulębianki. Ukazała się ona nakładem Wydawnictwa Marginesy w 2022 roku.

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Malarka, społecznica, aktywistka


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.