Kazanie Piotra Skargi. Obraz Jana Matejki.

Dzisiaj stawia im się pomniki. Co Piotr Skarga, Andrzej Frycz Modrzewski i inni „luminarze” pisali o kobietach?

Strona główna » Nowożytność » Dzisiaj stawia im się pomniki. Co Piotr Skarga, Andrzej Frycz Modrzewski i inni „luminarze” pisali o kobietach?

Wielu spośród najsłynniejszych polskich intelektualistów doby nowożytnej – jak choćby Andrzej Frycz Modrzewski czy Piotr Skarga – wypowiadało się wylewnie na temat potencjału, roli i możliwości kobiet. Ludzie, na których cześć wciąż nazywa się ulice, skwery oraz szkoły i którzy często mają swoje pomniki w wielu miastach, wyrażali o białogłowach opinie wyjątkowo nieprzychylne i wsteczne nawet na tle epoki.

W innych artykułach opowiadałem już o tym, jak faktycznie prezentowała się pozycja społeczna kobiet z najwyższej, szlacheckiej warstwy. Frazesy o traktowaniu żon na równi i po przyjacielsku nie miały wcale bezpośredniego przełożenia na codzienne realia.


Reklama


Poza tym wielką popularnością cieszyły się chociażby odstręczające „przykazania”, mówiące jak mężczyźni rzekomo powinni obchodzić się z połowicami.

To była literatura przyziemna, niewyszukana. Ale czołowi intelektualiści często prezentowali stanowisko równie obmierzłe – nie tylko na tle dzisiejszych przekonań, ale nawet opinii panujących w Europie i po części w Polsce w XVI czy XVII stuleciu. Oto trzy charakterystyczne przykłady.

Andrzej Frycz Modrzewski na obrazie Jana Matejki.
Andrzej Frycz Modrzewski na obrazie Jana Matejki.

Andrzej Frycz Modrzewski. „Rodzą się do kądzieli”

Modrzewski – do dziś ceniony za trzeźwą ocenę niedociągnięć ustroju, krytykę szlacheckiej samowoli i obronę ciemiężonych chłopów pańszczyźnianych – o kobietach miał do powiedzenia, że rodzą się one do kądzieli, powinny się trzymać blisko domu, a ich nienaruszalną podległość względem mężczyzn ustanowił sam Bóg Wszechmogący.

Tytuł odpowiedniego rozdziału w jego traktacie O poprawie Rzeczpospolitej z 1551 roku to: Kobiety nie powinny mieszać się do spraw publicznych. Zgodnie z nim Modrzewski perorował, że każdy mężczyzna, który wspiera się w działalności publicznej sugestiami żony, okrywa się hańbą.


Reklama


Szymon Starowolski. „Zawsze gorsza jest białogłowa”

XVII-wieczny erudyta i polihistor Szymon Starowolski, uczczony własną ulicą w Tarnowie, przekonywał, że z woli natury samice wszelkich gatunków niezmiennie ustępują samcom. „Tak też i między ludźmi zawsze gorsza jest białogłowa, aniżeli mężczyzna” – brzmiała konkluzja.

Główną przywarą drugiej płci miała być niezdolność do zachowania umiaru, powściągliwości, co brzmi oczywiście kuriozalnie na tle norm kultury szlacheckiej. Nowożytni szlachcice brylowali przecież właśnie we wszelkiej przesadzie i ekspresji.

Kazanie Piotra Skargi. Obraz Jana Matejki.
Kazanie Piotra Skargi. Obraz Jana Matejki.

U nich był to jednak przywilej stanu. U kobiet podobna wylewność stanowiła oznakę grzesznej natury. Ot, typowy przykład podwójnych standardów.

Piotr Skarga. „Proste”, „słabe”, „bojaźliwe”

Sławny jezuita, na którego cześć Sejm Rzeczpospolitej ogłosił rok 2012 oficjalnie „rokiem księdza Piotra Skargi” i któremu w całym kraju poświęcono dziesiątki ulic, placów i pomników, był radykalnym apologetą szlacheckiej wyższości, wrogiem tolerancji religijnej, ale też klasycznym mizoginem.


Reklama


O kobietach pisał, że są „proste” i „słabe”, w związku z czym powinny się posłusznie oddawać pod władzę mężów, a także okazywać względem nich „bojaźń”. Ci przecież rodzili się „z większym rozumem, z większą siłą”.

„Nie dopuszczam, aby niewiasta mężowi rozkazywała, ale w milczeniu ma pozostawać” – kwitował Skarga. Jedyną drogę do zbawienia w przypadku kobiet widział zaś w „rodzeniu dziatek”, potomstwa.

Źródło

Tekst powstał na podstawie mojej książki pt. Warcholstwo. Prawdziwa historia polskiej szlachty (Wydawnictwo Poznańskie 2023). To bezkompromisowa opowieść o warstwie, która przejęła pełnię władzy w Polsce, zniewoliła resztę społeczeństwa i stworzyła system wartości, z którym borykamy się do dzisiaj. Dowiedz się więcej na Empik.com.

WIDEO: Czego szlachcice oczekiwali od swoich żon?

Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Wawel. Biografia, Warcholstwo czy Cywilizacja Słowian. Jego najnowsza książka toŚredniowiecze w liczbach(2024).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.