Generalne Gubernatorstwo i ziemie wcielone. Tak Niemcy podzielili podbitą Polskę w 1939 roku

Strona główna » II wojna światowa » Generalne Gubernatorstwo i ziemie wcielone. Tak Niemcy podzielili podbitą Polskę w 1939 roku

W wyniku IV rozbioru Polski dokonanego przez III Rzeszę i Związek Sowiecki Niemcom przypadło 48% terytorium i 63% obywateli II Rzeczpospolitej. Oto jak naziści podzieli te ziemie oraz co planowali z nimi zrobić po wygranej wojnie.

Grabarze II Rzeczpospolitej przypieczętowali podział polskich ziem w nocy z 28 na 29 września. Na mocy Traktatu o granicach i przyjaźni III Rzesza – ZSRS linię graniczną wytyczono wzdłuż rzek Pisy, Narwi, Bugu i Sanu.


Reklama


Podział polskich ziem między III Rzeszę i ZSRS

Przy takim podziale Niemcom przypadło 188 500 kilometrów kwadratowych terytorium, które zamieszkiwało ponad 22 mln ludzi. Z kolei Sowieci zyskali 201 000 kilometrów kwadratowych i ponad 13 mln byłych polskich obywateli.

III Rzesza zagarnęła więc 48% ziem II Rzeczpospolitej z 63% mieszkańców. Sowieci – 52% terytorium i 37% ludności. Spośród 14 największych polskich miast – zamieszkiwanych przez ponad 100 000 osób – 11 znalazło się pod okupacją niemiecką, a tylko 3 pod sowiecką.

Kserokopia mapy na której wyrysowano nową geanicę ZSRS i III Rzeszy. Widać na niej również podpisy Stalina i von Ribbentropa (domena publiczna).
Kserokopia mapy na której wyrysowano nową geanicę ZSRS i III Rzeszy. Widać na niej również podpisy Stalina i von Ribbentropa (domena publiczna).

Gdy dokonał się czwarty rozbiór Polski najeźdźcy przystąpili do ustanawiania nowych porządków na podbitych ziemiach. Nazistowski minister propagandy Joseph Goebbels 30 września 1939 roku zanotował w swoim Dzienniku:

Führer chce podzielić zdobyte tereny na 3 strefy: 1. stary niemiecki obszar: ulegnie znowu całkowitej germanizacji, a mianowicie z pomocą prawdziwych niemieckich rodzin chłopskich, weteranów Wehrmachtu i volksdeutschów z krajów, których nie możemy zdobywać. Te prowincje wschodnie będą stanowić niemieckie jądro terytorialne. Tam stworzymy zagrody chłopskie do 200 mórg i osadzimy na nich niemieckich chłopów-obrońców.

2. Strefa aż po Wisłę. Tam będzie zamieszkiwał dobry polski element. Protektorat z autonomią. Na jego granicy zbudujemy nową linię umocnień. To ostatecznie odizoluje Niemcy od Rosji.

3. Strefa: kraj przylegający do tamtego [wschodniego] brzegu Wisły. Również należący do Protektoratu. Tam wtłoczymy najgorszy polski element i Żydów, także tych z Rzeszy. Mają wtedy pokazać, czy w ogóle potrafią coś stworzyć.


Reklama


Nasze osadnictwo rozwija się planowo i jest obliczone na długi czas. Kiedy będzie gotowa pierwsza strefa, wtedy przyjdzie pora na następną. W każdym razie zaznaczy się w ten sposób nowy zwrot w historii Niemiec, który zaprzątnie uwagę 2 pokoleń niemieckiego narodu.

Ziemie wcielone

Plan zaczęto wprowadzać w życie 8 października. Tego dnia Hitler wydał zarządzenie, na mocy którego do Rzeszy zamierzano wcielić tereny przedwojennych województw śląskiego, poznańskiego i pomorskiego, jak również część białostockiego, kieleckiego, krakowskiego i warszawskiego.

O realiach życia podczas II wojny światowej przeczytacie w nowej książce przygotowanej przez zespół magazynu WielkaHISTORIA.pl – Okupowana Polska w liczbach (Bellona 2020)..

Przesunięcie granic miało nastąpić 1 listopada. W rzeczywistości jednak zarządzenie weszło w życie już 26 października. Wkrótce na listę terenów włączanych w obszar hitlerowskiego mocarstwa dopisano także większość województwa łódzkiego.

Łącznie dawało to około 92 500 kilometrów kwadratowych, czyli blisko dwa razy więcej niż powierzchnia ziem utraconych przez Niemcy w wyniku I wojny światowej. Aneksji podległy obszary najbardziej uprzemysłowione i najlepiej rozwinięte rolniczo. Zamieszkiwało je ponad 10 mln ludzi (88% stanowili Polacy, 6% Żydzi, również 6% Niemcy).


Reklama


Aby zunifikować anektowane ziemie z resztą państwa niemieckiego utworzono Okręg Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreussen) oraz Okręg Poznań (Reichsgau Posen), przemianowany następnie na Kraj Warty (Reichsgau Wartheland).

Ich gauleiterami, partyjnymi zwierzchnikami, zostali Albert Forster oraz Arthur Greiser. Rejencja katowicka została z kolei włączona do Prowincji Śląskiej (Provinz Schlesien), a rejencja ciechanowska i Suwalszczyzna do Prus Wschodnich.

Mapa prezentująca podział polskich ziem okupowanych przez III Rzeszę. Stan sprzed niemieckiej inwazji na ZSRS (Lonio17/CC BY-SA 4.0).
Mapa prezentująca podział polskich ziem okupowanych przez III Rzeszę. Stan sprzed niemieckiej inwazji na ZSRS (Lonio17/CC BY-SA 4.0).

Po inwazji III Rzeszy na ZSRS obszar wcielony powiększył się do ponad 123 000 kilometrów kwadratowych, do Niemiec włączono bowiem nowoutworzony Okręg Białostocki (Bezirk Bialystok).

Powstanie Generalnego Gubernatorstwa

Na mocy dekretu Hitlera z 12 października (wszedł w życie dwa tygodnie później) z pozostałych polskich ziem powstało Generalne Gubernatorstwo (GG). Zajmowało obszar około 95 500 kilometrów kwadratowych, a więc niespełna ¼ przedwojennego terytorium Rzeczpospolitej.


Reklama


Zamieszkiwało je około 12 mln osób. W 80,5% byli to Polacy, w 12,5% Żydzi, w 6,2% Ukraińcy, a w 0,8% Niemcy. Poza tym 770 kilometrów kwadratowych polskiego terytorium w Tatrach oraz na Spiszu i Orawie przekazano władzom słowackim, które wspomogły hitlerowską inwazję.

Obszar Generalnego Gubernatorstwa został podzielony początkowo na cztery dystrykty: krakowski, lubelski, radomski oraz warszawski. W ich skład wchodziło 56 powiatów wiejskich oraz 7 miejskich. Po wybuchu wojny z Sowietami teren GG powiększył się o Dystrykt Galicja. Obejmował on obszar ponad 52 000 kilometrów kwadratowych przedwojennych województw stanisławowskiego i tarnopolskiego oraz części lwowskiego.

Niemiecka mapa Generalnego Gubernatorstwa wykonana już po inwazji III Rzeszy na ZSRS (domena publiczna).
Niemiecka mapa Generalnego Gubernatorstwa wykonana już po inwazji III Rzeszy na ZSRS (domena publiczna).

Obawiając się buntowniczej postawy mieszkańców Warszawy „stolicą” Generalnego Gubernatorstwa ustanowiono Kraków. To właśnie w grodzie Kraka urzędował generalny gubernator Hans Frank, który już 3 października stwierdził, że „Polska ma być traktowana jak kolonia, a Polacy staną się niewolnikami Wielkiej Rzeszy Niemieckiej”.

Traktowane jak kolonia

Status prawny i międzynarodowy Generalnego Gubernatorstwa nigdy nie został precyzyjnie określony. Jak pisał profesor Czesław Madajczyk w klasycznej już pracy Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce:


Reklama


Powstała Generalna Gubernia nie była tworem państwowym, gdyż władzę zwierzchnią wykonywała Rzesza. Nie była jednocześnie częścią Rzeszy Niemieckiej, jak tereny włączone. Utrzymywała się tymczasem między nimi granica celna, walutowa, dewizowa, policyjna.

Uczony dodawał ponadto, że „prawo wydane przez władze okupacyjne zastąpiło polskie prawo państwowe i administracyjne, prawo pracy i finansowe”. Jedynie przedwojenne prawo cywilne pozostało nadal w znacznej mierze w mocy.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Profesor Andrzej Leon Sowa podkreśla, że „administracja GG miała charakter typowo kolonialny. Tylko jej część centralną i wyższe funkcje w terenie (około 10%) obsadzali Niemcy”.

Cztery lata po wybuchu wojny we władzach cywilnych Generalnego Gubernatorstwa (z wyłączeniem kolei i poczty) pracowało zaledwie 11 000 Niemców. Dla porównania w całym aparacie państwowym GG znalazło zatrudnienie ponad 40 000 Polaków.

Generalny gubernator Hans Frank. Zdjęcie z października 1939 roku (domena publiczna).
Generalny gubernator Hans Frank. Zdjęcie z października 1939 roku (domena publiczna).

Można dodać, za Martinem Winstonem i jego książką Generalne Gubernatorstwo. Mroczne serce Europy, że w 1944 roku na 1512 stanowisk burmistrzów i wójtów wciąż aż 717 (47% wszystkich) obsadzali Polacy. 463, a więc 31%, znajdowało się w rękach Ukraińców. Ponadto, jak zauważa profesor Sowa:

Przeniesienie na Wschód członkowie administracji cywilnej często traktowali jako szykanę. Na ogół byli to zresztą ludzie o miernych kwalifikacjach zawodowych. Także nieobce tej grupie były korupcja, alkoholizm i utrzymywanie stosunków przyjacielskich i seksualnych z Polakami.

Tania siła robocza, żywność i surowce

W krótkiej perspektywie okupant traktował podbite polskie ziemie jako rezerwuar taniej siły roboczej oraz źródło surowców i żywności, którą polscy chłopi musieli dostarczać w ramach obowiązkowych kontyngentów.

Sam Hans Frank w maju 1943 roku zanotował w swoim Dzienniku, że do tego momentu wartość „niepłaconych przez Rzeszę” dostaw surowców z Generalnego Gubernatorstwa miała wynosić aż pół miliarda marek.

Hitler mianował Göringa odpowiedzialnym za plan czteroletni (domena publiczna).
Hitler miał jasno sprecyzowane plany wobec ziem Generalnego Gubernatorstwa (domena publiczna).

Co istotne suma ta nie obejmowała wszystkiego, co Niemcy swobodnie określali jako zdobycz wojenną. Po wygranej wojnie planowano przeprowadzić całkowitą germanizację ziem GG. Dowodzą tego wypowiedzi samego Hitlera.

Po spotkaniu Hansa Franka z brunatnym dyktatorem, do którego doszło w marcu 1943 roku, generalny gubernator relacjonował swoim podwładnym: „Führer jest zdecydowany uczynić z tego kraju w przeciągu 15–20 lat kraj czysto niemiecki. Określenie siedziba narodu polskiego nie będzie odtąd używane w odniesieniu do GG i obszarów przyległych”.

Przeczytaj również o polskich stratach materialnych w wyniku II wojny światowej. Znany ekonomista oblicza je na 62 biliony złotych


Reklama


****

Powyższy tekst przygotowałem na potrzeby książki Okupowana Polska w liczbach (Bellona 2020)To wspólna publikacja autorstwa członków zespołu portalu WielkaHISTORIA.pl, ukazująca realia życia Polaków w latach II wojny światowej.

Prawdziwy obraz życia w okupowanej Polsce

Bibliografia

  • Brzoza Czesław, Sowa Andrzej L., Historia Polski 1918-1945, Wydawnictwo Literackie 2007.
  • Joseph Goebbels, Dzienniki. Tom 2: 1939-1943, Bellona 2021.
  • Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk, Kampania Polska 1939 roku, Oficyna Wydawnicza RYTM 2008.
  • Czesław Madajczyk, Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, T.1, Wydawnictwo Naukowe PWN 1970.
  • Roger Moorhouse, Pakt diabłów. Sojusz Hitlera i Stalina, Znak Horyzont 2015.
  • Roger Moorhouse, Polska 1939. Pierwsi przeciwko Hitlerowi, Znak Horyzont 2019.
Autor
Rafał Kuzak

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.