Obora byłego PGR w Krościenku.

Grecy w Bieszczadach. Pierwszej zimy marzli tak bardzo, że nacierali się denaturatem

Strona główna » Historia najnowsza » Grecy w Bieszczadach. Pierwszej zimy marzli tak bardzo, że nacierali się denaturatem

Pod koniec lat 40. XX wieku nad Wisłę przybyło kilkanaście tysięcy Greków uciekających ze spustoszonego wojną domową kraju. Początkowo większość osiedlono w Zgorzelcu, który na krótko zyskał nawet miano „polskich Aten”. Potem przybyszy zaczęto rozwozić po kraju. Około 2500 osób trafiło w Bieszczady. W opuszczonej, podupadającej wiosce Krościenko Grecy założyli spółdzielnię rolniczą „Nea Zoi” – a więc „Nowe Życie”. Nie przewidzieli jednak jak bardzo da im się we znaki polska, górska zima.

Podczas pierwszej zimy w Krościenku bywały dni tak mroźne, że uchodźcy z Grecji do południa nie wyściubiali nosów spod pierzyn i koców. Żeby się rozgrzać, nacierali się wzajemnie denaturatem.


Reklama


Szczękali zębami i biadolili: „Po cośmy tu przyjechali?! Zachciało nam się spółdzielni rolniczej, pól i baranów. Trzeba nam było zostać na Dolnym Śląsku i znaleźć robotę w fabryce, pocić się przy maszynach buchających ciepłem”.

Nie docenili Bieszczad

Gdy późną jesienią i zimą 1951 roku wyprawiali się pociągami ze Zgorzelca na drugi koniec kraju, nie najlepiej rozumieli, dokąd zmierzają i co ich czeka. Nie docenili Bieszczad: „Góry to góry – myśleli. – My też z gór. Znamy górskie chłody. Podołamy. Jedziemy organizować nowe życie”.

Pomnik Nikose Belojannise - bohatera greckiej partyzantki komunistycznej
Pomnik Nikosa Belojannisa – bohatera greckiej partyzantki komunistycznej – w Krościenku (fot. Ludek, lic. CC-BY-SA 4,0).

Po przyjeździe obleciał ich strach, typowy dla bieszczadzkich pionierów. Zobaczyli skutą lodem rzekę Strwiąż i dwumetrowe zaspy śniegu, przez które trzeba było kopać tunele. Nie mieli odpowiednich butów, kożuchów, łopat do odśnieżania. Dobrze, że choć dachy domów, które zajmowali, wytrzymywały ciężar nieustającego opadu.

Zdewastowane, zawilgocone, dziurawe

Małe drewniane chałupy stały puste, jakby czekały na nowych gospodarzy. Było ich dość, uchodźcy mogli wybierać spośród nich według uznania. Chociaż co to za wybór? Wszystkie domy były tak samo małe, tak samo stare, tak samo zdewastowane, zagrzybione, zawilgocone i dziurawe, bez pieców i podłóg.


Reklama


Mroźne powietrze wpadało do środka przez nieszczelne okna i drzwi. Stare płoty wokół chałup już w pierwszych dniach poszły na opał. W sumie dobrze, bo nie było po co się od innych odgradzać.

Przerwane życie

Jak ci Bojkowie wytrzymywali zimy w podobnych warunkach, ci Niemcy, ci Żydzi, ci Ukraińcy, ci Polacy? Ci wszyscy nieobecni, którzy mieszkali w Krościenku od setek lat i którzy zniknęli nagle, co do jednego w czasie wojny i tuż po niej.

Tekst stanowi fragment książki Dionisiosa Sturisa pt. Nowe życie. Jak Polacy pomogli uchodźcom z Grecji. Ukazała się ona nakładem Wydawnictwa Poznańskiego w 2022 roku.

Wojna przerwała stare życie, bez trudu pokonała i zniszczyła miejscowe narody, religie, kultury, które współistniały w pokojowym poplątaniu. To przez wojnę dolina między wzgórzami kompletnie opustoszała. Zostały w niej tylko stare groby i jeden świeży, masowy, z dwustu Żydami, których zamordowali hitlerowcy, i te nieszczęsne puste chaty, po których hulał zimowy wiatr.

W tamtym czasie, w końcówce 1951 roku, cały region zaludniał się na nowo. Dopiero co Stalin wymusił na Bierucie podpisanie umowy o korekcie granic.


Reklama


W jej myśl Polska wyzbywała się na rzecz Związku Radzieckiego sporej części Lubelszczyzny oraz żyznych ziem nad Bugiem i Sołokiją. W zamian dostawaliśmy z powrotem Ustrzyki Dolne i okoliczne tereny (w tym Krościenko), czyli fragment obwodu drohobyckiego – wprawdzie z piękną przyrodą, ale niezbyt urodzajną glebą i ropą naftową, której nie opłacało się wydobywać.

O korektę granic oficjalnie wystąpiła Polska, nieoficjalnie zaś naciskały na nią władze na Kremlu, by uzyskać dostęp do bogatych pokładów węgla kamiennego w tak zwanym kolanie Bugu (zasoby te nieco wcześniej odkryli polscy uczeni).

Obora byłego PGR w Krościenku.
Obora byłego PGR w Krościenku (fot. Ludek, lic. CC-BY-SA 4,0).

Nowi sąsiedzi

Gdy na dokumencie wysychał atrament, Polacy z terenów, które nagle znalazły się po drugiej stronie granicy, otrzymywali kartę przesiedleńczą i pod przymusem ruszali w drogę – jedni na Ziemie Odzyskane, inni w Bieszczady.

Smutni i bezradni w swej złości, ładowali do wagonów krowy i konie, bele słomy, worki z ziarnem na siew, domowe sprzęty i siebie samych. W Polskiej Kronice Filmowej obiecywano im głosem Andrzeja Łapickiego, że jadą prawie jak do raju.


Reklama


Tymczasem jechali do dziury zabitej dechami, bez utwardzonych dróg, bez dostępu do wody, ze studniami, w których zalegała padlina, i z tymi nieszczęsnymi drewnianymi chatami w ruinie. Tak samo marzli w nich polscy wysiedleńcy z Lubelszczyzny, jak uchodźcy z Grecji – nowi sąsiedzi.

Tych pierwszych polskie władze kierowały do Ustrzyk Dolnych i okolicznych wiosek (takich jak Czarna, Lipie, Lutowiska, Łobozew, Jasień, Krystynopol, Jałowe, Bystre, Polana, Brzegi Dolne, Ustjanowa), tych drugich – głównie do Krościenka, które stało się „stolicą” greckiej enklawy. Pojedyncze uchodźcze rodziny zamieszkały też w pobliskich wsiach Liskowate, Jureczkowa i Wojtkowa.

Zabytkowa cerkiew w Krościenku z końca XVIII wieku
Zabytkowa cerkiew w Krościenku z końca XVIII wieku. Greccy osadnicy używali jej jako owczarni (fot. Henryk Bielamowicz, lic. CC-BY-SA 4,0).

Zmarł nagle na „wyczerpanie nerwowe”

Gdy koło południa temperatura podnosiła się o kilka stopni, zmarznięci uchodźcy zbierali się w sobie, opatulali, czym się dało, i szli do roboty w nowo utworzonym Rolniczym Zespole Spółdzielczym „Nowe Życie” (gr. „Nea Zoí”).

Już sama rejestracja spółdzielni w sądzie stanowiła wyzwanie, a przecież trzeba ją było jeszcze faktycznie uruchomić i postawić na nogi. Pierwszy przewodniczący nie wytrzymał pionierskich trudów i mrozów. By nie powiedzieć, że odebrał sobie życie, mówi się, że zmarł nagle na skutek wyczerpania nerwowego.

Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment książki Dionisiosa Sturisa pt. Nowe życie. Jak Polacy pomogli uchodźcom z Grecji. Ukazała się ona nakładem Wydawnictwa Poznańskiego w 2022 roku.

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Autor
Dionisios Sturis

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.