Papież Paweł IV

Indeks ksiąg zakazanych. Tak Kościół kontrolował co wolno myśleć i wiedzieć mieszkańcom katolickiego świata

Strona główna » Nowożytność » Indeks ksiąg zakazanych. Tak Kościół kontrolował co wolno myśleć i wiedzieć mieszkańcom katolickiego świata

Pierwszy oficjalny, odgórny Indeks ksiąg zakazanych wydano w roku 1559. Powstał w dobie soboru trydenckiego i na wzbierającej fali kontrreformacji. Miał służyć walce z odstępcami religijnymi. Szybko stał się jednak narzędziem o wiele szerzej zakrojonej i obsesyjnej kontroli.

Indeks ksiąg zakazanych z roku 1559 nie był całkowitą nowością. Już wcześniej, w tym podczas soboru laterańskiego [z lat 1512–1517], podejmowano szereg działań mających na celu powstrzymanie publikacji, które Kościół, a nawet niektórzy świeccy władcy uważali za niedopuszczalne pod względem religijnym lub moralnym.


Reklama


Indeksy przed indeksem

Obejmowały one cenzurę tekstu przed publikacją, a także sporządzanie list książek zakazanych, które można znaleźć w papieskich bullach z lat 1487, 1501 i 1515. W Treviso i Wenecji starano się również zakazać obscenicznych ilustracji (często zamazywano je, zamiast niszczyć książki).

Tymczasem cenzura polityczna działała w Rzymie, Florencji i Wenecji w pierwszych dwóch dekadach XVI wieku. Mediolan podjął kroki przeciwko książkom luterańskim, w szczególności w 1523 roku, a w 1538 roku to właśnie Mediolańczycy, a nie Kościół, wydali pierwszy Indeks ksiąg zakazanych. W następnym roku w ich ślady poszło Bergamo.

Strona tytułowa Indeksu Ksiąg Zakazanych z 1564 roku.

Pierwsza inicjatywa dotycząca indeksu w Państwie Kościelnym pojawiła się wraz z ustanowieniem inkwizycji rzymskiej w 1542 roku. Oprócz cenzury przed publikacją i wykazu książek zakazanych zaczęto również przeprowadzać kontrole importu i księgarń.

Korowód papieży

W 1559 roku ustanowiono główny Indeks. Stało się to pośród serii krótkotrwałych pontyfikatów, które nastąpiły po śmierci papieża Pawła III w 1549 roku.


Reklama


Jako pierwszy następcą Pawła był Giovanni Maria Ciocchi del Monte, który rządził jako papież Juliusz III. Jako były legat papieski na soborze trydenckim, Juliusz wznowił jego obrady w 1551 roku, ale w kontynuowaniu reform przeszkadzał mu ciągły konflikt między książętami niemieckimi.

Główną spuścizną Juliusza w Rzymie były tak naprawdę nie reformy religijne, ale jego luksusowa Villa Giulia, elegancki manierystyczny budynek za murami miasta (obecnie mieści Muzeum Etruskie), gdzie spędzał czas z adoptowanym „siostrzeńcem” Innocenzo. Ten sługa, odpowiedzialny za opiekę nad małpką papieża, był powszechnie uważany za kochanka swojego pana – wrażenie to potwierdziło się, gdy Juliusz mianował go kardynałem.

Tekst stanowi fragment książki Catherine Fletcher pt. Piękno i terror. Alternatywna historia włoskiego renesansu (Bellona 2022).

Juliusz zmarł w 1555 roku. Jego następca Marcello Cervini degli Spannocchi (papież Marceli II) zachorował krótko po wyborze i zmarł po dwudziestu dwóch dniach pontyfikatu. Zastąpił go Gian Pietro Carafa, który przyjął imię Paweł IV.

Carafa był kardynałem, arcybiskupem Neapolu i szefem inkwizycji rzymskiej. Nie był to oczekiwany wybór; pojawił się on jako kompromisowy kandydat (istotny był tutaj jego zaawansowany wiek). (…)


Reklama


Pięćset dzieł na cenzurowanym

Indeks Pawła IV z 1559 roku wykraczał daleko poza książki powiązane z protestantyzmem lub herezjami, obejmując znacznie szerszy zakres tematów.

Całkowitym zakazem druku zostało objętych około pięciuset autorów, w tym Aretino i Machiavelli; inne dobrze znane teksty, w tym bardzo popularny Dekameron, były dozwolone tylko w okrojonych wydaniach.

Papież Paweł IV
Papież Paweł IV na rycinie nowożytnej i wyobrażenie Ducha Świętego z początku XVI stulecia.

Podniosły się natychmiastowe protesty. Śmierć Pawła w tym samym roku sprawiła, że przepisy nigdy nie zostały w pełni uchwalone, mimo to w niektórych miastach, w tym we Florencji i Wenecji, doszło do spalenia wielu dzieł protestanckich. Soborowi trydenckiemu pozostawiono ustalenie ostatecznej listy.

Zgniły kompromis?

Finalna wersja spisu nie była tak restrykcyjna jak ta stworzona przez Pawła, dając więcej miejsca na publikację dzieł w okrojonej wersji i pozostawiając szersze pole do decyzji biskupów i lokalnych inkwizytorów (niektórzy byli bardziej pobłażliwi w ściganiu przestępców niż inni).

Na przykład Indeks z 1564 roku orzekł, że niektóre prace Savonaroli i Erazma z Rotterdamu są dopuszczalne. Mimo to wiele dzieł popularnej literatury włoskiej z pierwszej połowy wieku uznano za podejrzaną.

Spośród autorów omawianych w tej książce cenzurą byli objęci Ariosto, Boiardo, Castiglione, Machiavelli, Aretino i Colonna. Zbyt dużo seksu, przychylne nastawienie do pojedynków lub nacisk na „szczęście”, a nie na wolę Bożą, mogło wpędzić autora w kłopoty.


Reklama


Koszty, problemy i nienawiść

Pojawiły się nieuniknione tarcia. Na przykład Florentczycy twierdzili, że wiele pism Machiavellego jest wartościowych, a chrześcijańscy teologowie narzekali, iż zakazy dotyczące żydowskich tekstów religijnych uniemożliwiają im wykonywanie pracy.

Cenzura nałożyła też nowe koszty na wydawców: w Wenecji proces uzyskania zgody państwa na wydanie tekstu trwał od jednego do trzech miesięcy, a wydawcy musieli płacić oficjalnym czytelnikom.

Proces Galileusza
Proces Galileusza – najsłynniejszej ofiary wczesnych edycji Indeksu Ksiąg Zakazanych.

Wszystko to działo się, co więcej, w kontekście szerszego zwalczania herezji, które polegało na systematycznym szpiegowaniu dysydentów religijnych i częstszym stosowaniu tortur w procesach.

Protestanci w Italii zostali zmuszeni do zejścia do podziemia. Względna tolerancja dla debaty, która przynajmniej w kręgach elitarnych charakteryzowała lata trzydzieste i czterdzieste XVI wieku, przestała istnieć.

Przeczytaj też o synodzie trupim. Papież kazał wyciągnąć gnijące zwłoki swojego poprzednika z grobu i wytoczył im proces.

Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment książki Catherine Fletcher pt. Piękno i terror. Alternatywna historia włoskiego renesansu (Bellona 2022).

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Nowatorskie spojrzenie na dzieje nowożytnej Italii

Autor
Catherine Fletcher

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.