Ksiądz Jan wyobrażony na mapie z połowy XVI wieku.

Jedna z najbardziej wpływowych legend średniowiecza. Przez stulecia decydowała o działaniach królów i cesarzy

Strona główna » Średniowiecze » Jedna z najbardziej wpływowych legend średniowiecza. Przez stulecia decydowała o działaniach królów i cesarzy

Król Jan, nazywany po łacinie Presbyter Ioannes, a po angielsku Prester John, nigdy nie istniał. Mimo to odcisnął głębokie piętno na dziejach Europy. Opowieści o jego dokonaniach, bogactwie i wspaniałościach państwa, którym rządził, przez stulecia wywierały wpływ na najpotężniejszych ludzi Europy.

Pierwsza znana wzmianka o królu Janie trafiła do niemieckiej kroniki Ottona z Fryzyngi, spisanej w połowie XII stulecia. Autor, będący biskupem wspomnianego miasta i aktywnym uczestnikiem ruchu krucjatowego, opisał spotkanie, w jakim wziął udział w roku 1145 podczas pobytu we Włoszech.


Reklama


Hierarcha odbył wówczas rozmowę z papieżem Eugeniuszem III oraz z przybyłym z Bliskiego Wschodu biskupem Jabali w Syrii, Hugonem. Ten ostatni prosił w imieniu władców państw krzyżowych o pilną pomoc przeciwko Turkom, którzy podbili Edessę i ostrzyli już sobie zęby na Jerozolimę.

Narodziny legendy

Przy tej okazji Hugon miał przekazać niesamowite wieści z obszarów położonych jeszcze dalej na Wschód. Twierdził, że doszły go wieści, iż pewien chrześcijański władca z Azji imieniem Jan, „będący jednocześnie królem i kapłanem”, dopiero co pokonał przywódców Persji – a więc Turków – i zajął ich stolicę.

(Zmyślony) władca Indii Prezbiter Jan na hiszpańskiej mapie z XVI wieku.
(Zmyślony) władca Indii Prezbiter Jan na hiszpańskiej mapie z XVI wieku.

Tajemniczy monarcha miał już zmierzać na Jerozolimę, aby wesprzeć krzyżowców, ale ponoć powstrzymał go wezbrany nurt rzeki Tygrys. Jego sukcesy, a nawet samo istnienie jego państwa i wojsk, sugerowało jednak, że szanse na utrzymanie chrześcijańskiej obecności w Ziemi Świętej są dużo większe, niż można by sądzić.

Nie wiadomo na ile doniesienie o Prezbiterze Janie wpłynęło na papieża. W każdym razie Eugeniusz III niezwłocznie, już w tym samym 1145 roku, zwołał drugą krucjatę. A opowieść o chrześcijańskim królu Dalekiego Wschodu szybko powróciła ze zdwojoną siłą.


Reklama


List prezbitera Jana

Około 1165 roku po Europie zaczęły krążyć odpisy długiego i niezwykle buńczucznego listu, ponoć autorstwa prezbitera Jana.

Istniały bardzo różne jego wersje. Większość była adresowana do cesarza Bizancjum Manuela I Komnena. Inne do papieża, albo chociażby króla Francji. Szczegóły treści też się zmieniały, zależnie od egzemplarza. Zawsze jednak rzekomy autor zapewniał o swojej niezwykłej potędze i wspaniałości kraju, jakim rządził.

Król/kapłan/prezbiter Jan zapewniał, że jest potomkiem jednego z magów, którzy odwiedzili Jezusa w stajence. Twierdził, że przez jego państwo przepływają rzeki złota, że znajdują się tam fontanna wiecznej młodości i rajski ogród, oraz że on sam jest najpotężniejszym i najwspanialszym… a jednocześnie najskromniejszym z władców świata. Właśnie ta skromność miała sprawiać, że kazał się nazywać zaledwie prezbiterem.

Pretekstem dla artykułu stało się nowe wydanie fenomenalnej powieści Umberta Eco pt. Baudolino (Noir Sur Blanc 2022).

Jan zapewniał wreszcie, że już się zbroi i zamierza ruszyć do Ziemi Świętej, na pomoc krzyżowcom.

Plotka silniejsza od prawdy

Nie ulega wątpliwości, że list był falsyfikatem i że wyszedł spod ręki jakiegoś mieszkańca Europy Zachodniej. W nauce sugerowano, że opowieści o prezbiterze Janie zrodziły się pod wpływem przeinaczonych doniesień o sukcesach i ekspansji ludów stepowych, zwłaszcza Karakitajów i Mongołów.

Potężny, chrześcijański król Azji Jan rzecz jasna nie istniał. Plotki o nim wywarły jednak niesamowity wpływ na władców Starego Świata i ich politykę.


Reklama


Listy prezbitera Jana tłumaczono na przeróżne języki, rozsyłano i kopiowano po całym kontynencie. Urzeczony nimi papież Aleksander III w 1177 roku wysłał nawet poselstwo na wschód, by nawiązać kontakt z nowym sojusznikiem. Rzecz jasna go nie odnalazł, ale nadzieje na to, że król Jan przyjdzie na pomoc Ziemi Świętej i Europie nie słabły.

„Niezależnie czy był prawdziwym człowiekiem, czy tylko mitem, prezbiter Jan odegrał wielką rolę” – komentował profesor Charles E. Nowell.

Ksiądz Jan wyobrażony na mapie z połowy XVI wieku.
Ksiądz Jan wyobrażony na portugalskiej mapie z połowy XVI wieku.

Od XII stulecia aż do czasów długo po odkryciu Ameryki, był nieodłącznym elementem europejskiego sposobu myślenia.

Jako potencjalny sojusznik chrześcijan, czekający na tyłach muzułmańskiego wroga, był uwzględniany podczas projektowania późniejszych krucjat. W swoich planach brali go też pod uwagę ludzie pokroju Henryka Żeglarza czy Krzysztofa Kolumba, Jan Prezbiter pomógł więc zainspirować epokę wielkich odkryć geograficznych.

Nawet później, w realiach już nieśredniowiecznych, opowieści o Prezbiterze Janie inspirowały chociażby nadzieje i plany cesarza Karola V.


Reklama


Przykłady namacalnego wpływu opowieści o Prezbiterze Janie na dzieje Europy i świata można mnożyć. Na początku XVI wieku legenda legła chociażby u podstaw krótkiego sojuszu pomiędzy Portugalią a Etiopią, gdy ten afrykański kraj zaczęto postrzegać właśnie jako państwo króla Jana.

Jedno nie ulega wątpliwości: fikcyjny monarcha równie fikcyjnego państwa ze zmyślonymi złotymi rzekami wywarł na dzieje większy wpływ, niż niejeden potężny władca z krwi i kości.

Polecamy

Pretekstem dla artykułu stała się nowa edycja fenomenalnej powieści Umberta Eco pt. Baudolino (Noir Sur Blanc 2022). Jej główny bohater, bystry chłopak Baudolino przygarnięty przez cesarza Fryderyka Barbarossę, jest przedstawiany właśnie jako autor legendarnego listu księdza Jana.

Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy srebrnego wieku, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły, Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Wawel. Biografia (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.