Kryzys przysięgowy. Dlaczego Niemcy internowali Józefa Piłsudskiego w lipcu 1917 roku?

Strona główna » XIX wiek » Kryzys przysięgowy. Dlaczego Niemcy internowali Józefa Piłsudskiego w lipcu 1917 roku?

W nocy 21 lipca 1917 roku Niemcy zatrzymali Józefa Piłsudskiego. Było to pokłosie tak zwanego kryzysu przysięgowego. Jak doszło do tego, że człowiek, który od początku I wojny światowej stał u boku państw centralnych nagle został internowany?

6 kwietnia 1917 roku do [wielkiej] wojny przyłączyły się Stany Zjednoczone. Przyczyny tego nagłego odejścia od izolacjonizmu były wielorakie, najczęściej jednak przypisywano ten krok rozpoczęciu przez Niemcy nieograniczonej wojny podwodnej.


Reklama


Mocarstwo stowarzyszone

Zamiast jednak walczyć ze sprzymierzonymi o władzę nad Europą, prezydent Woodrow Wilson ogłosił, że jego kraj zamierza uczynić świat „bezpiecznym dla demokracji”. (…) Ameryka została „mocarstwem stowarzyszonym”, walczącym nie dla zysków terytorialnych czy małostkowych interesów, ale w imię ludzkości.

Krucjata miała być „wojną, która położy kres wszystkim innym wojnom”, ostateczną walką między autorytaryzmem a demokracją. Choć miały minąć miesiące, zanim znacząca liczba amerykańskich żołnierzy zostanie przewieziona do Europy, psychologia wojenna zmieniła się niemal z dnia na dzień.

Portret prezydenta Woodrow Wilsona autorstwa Franka Grahama Cootesa (domena publiczna).
Portret prezydenta Woodrow Wilsona autorstwa Franka Grahama Cootesa (domena publiczna).

Sprzymierzeni wierzyli, że z pomocą Ameryki na pewno zwyciężą, jeśli tylko zdołają wytrzymać jeszcze rok. Stany Zjednoczone dysponowały nieograniczonymi zasobami, nie poniosły jeszcze w wojnie żadnych większych szkód (poza stratą kilku okrętów) i nic nie groziło ich fabrykom, gospodarstwom rolnym ani ludności cywilnej. Powszechnie uważano, że zniszczenie armii niemieckiej przez tę potęgę jest tylko kwestią czasu.

Niemcy zaostrzają kurs

Być może to nie przypadek sprawił, że w dniu, w którym Ameryka przystąpiła do wojny, członkowie [istniejącej od stycznia 1917 roku] Tymczasowej Rady Stanu w okupowanej Polsce [której Referatem Wojny kierował Józef Piłsudski] zażądali powołania rady regencyjnej o szerokich uprawnieniach. PPS poszła jeszcze dalej, domagając się natychmiastowego ustanowienia republiki polskiej na podstawie wyborów powszechnych. Nie było zaskoczeniem, że Niemcy zignorowali żądania.

Widząc, że demokracja reprezentowana przez sprzymierzonych budzi coraz większe zainteresowanie Polaków, Niemcy przestali dążyć do ich pozyskania, a rząd okupacyjny stał się bardziej autorytarny i restrykcyjny. Jedną z przyczyn zmiany polityki były zwycięstwa niemieckie na froncie wschodnim, które sprawiły, że polska pomoc przestała być potrzebna.

W 1917 roku Niemcy wkroczyli do państw bałtyckich, na Białoruś i Ukrainę, a nawet zagrozili Moskwie. Amerykańska interwencja wydawała się odległa, a Rosjanie, choć wciąż w pewnej mierze angażujący się w wojnę, wyraźnie byli na skraju załamania.


Reklama


Koniec udawania

10 kwietnia 1917 roku Niemcy przestali udawać, że Polacy zachowają kontrolę nad swoimi siłami zbrojnymi, i mianowali [generał-gubernatora warszawskiego Hans Hartwig von] Beselera naczelnym dowódcą tak zwanej Armii Polskiej. Dla Piłsudskiego była to ostatnia kropla goryczy. Natychmiast zerwał współpracę z rządem Beselera i przez krótką chwilę rozważał nawet zorganizowanie powstania w zajętej przez Niemców Polsce.

Uznał jednak, że rewolta ma małe szanse powodzenia, i wybrał dość niekonwencjonalne rozwiązanie polityczne. Zawsze miał nadzieję, że jego podkomendni odrzucą politykę na korzyść całkowitej lojalności wobec niego i państwa. Osiągnąwszy sukces jedynie częściowo, odłożył teraz na bok bezpartyjne marzenia i postarał się zbliżyć do partii politycznych.

Artykuł stanowi fragment książki Petera Hetheringtona pt.  Niezłomny. Józef Piłsudski. Odrodzona Polska i walka o Europę Wschodnią (AMF Plus Group 2020).
Artykuł stanowi fragment książki Petera Hetheringtona pt. Niezłomny. Józef Piłsudski. Odrodzona Polska i walka o Europę Wschodnią (AMF Plus Group 2020).

Rosja nie jest już przeszkodą

Utworzył dwie grupy pod patronatem jednej, którą miał kierować: zorganizował Konwent Organizacji A dla ugrupowań lewicowych, swoich tradycyjnych sojuszników, i Konwent Organizacji B skierowany do ugrupowań prawicowych.

Nie było zaskoczeniem, że Konwent A sprawdził się lepiej niż Konwent B, ponieważ środowiska prawicowe wciąż niezbyt entuzjastycznie odnosiły się do Piłsudskiego. Próbując sięgnąć do frakcji konserwatywnych, starał się również zapewnić porozumienie między Kołem Międzypartyjnym, konserwatywną grupą prorosyjskich Polaków, a lewicującą Radą Najwyższą Narodową. Jednak żadna z tych organizacji nie odegrała większej roli.


Reklama


Piłsudski koncentrował się na budowaniu konsensusu w kraju, natomiast w sprawie zagranicznych aliansów dokonał na początku lata 1917 roku nagłego zwrotu. Po rewolucji rosyjskiej doszedł do wniosku, że Rosja przestała być główną przeszkodą na drodze do polskiej niepodległości. Austria, jego poprzedni sponsor, być może życzliwie odnosiła się do narodu polskiego, ale nie była już mocarstwem i zależała od Niemiec niemal w takim samym stopniu jak okupowana Polska.

To Niemcy stanowią zagrożenie

Niemcy, z którymi był teraz związany, stanowiły wyraźne zagrożenie dla polskiej niepodległości. Sprzymierzeni oferowali znacznie atrakcyjniejszą alternatywę i uznali niepodległość Polski za jeden z oficjalnych celów wojny. Choć Piłsudski nigdy formalnie nie opowiedział się po stronie mocarstw zachodnich, zdał sobie sprawę, że ich zwycięstwo leży w najlepszym interesie Polski, powinien zatem zerwać wszystkie więzy z Niemcami.

W 1917 roku Piłsudski doszedł do wniosku, że po klęsce Rosji to Niemcy są największym zagrożeniem dla Polaków (domena publiczna).
W 1917 roku Piłsudski doszedł do wniosku, że po klęsce Rosji to Niemcy są największym zagrożeniem dla Polaków (domena publiczna).

Przyszło mu to z łatwością. Niemcy uważali teraz Polaków za problem, a nie potencjalnych rekrutów. Ich lojalność wobec sprawy niemieckiej zawsze była nieco podejrzana, teraz zaś – biorąc pod uwagę wypowiedzi sprzymierzonych – rosło prawdopodobieństwo, że Polacy zdezerterują i przejdą na stronę wrogów. Na wschodzie Rosja wzywała do ustanowienia niepodległego państwa polskiego, na zachodzie poparcie dla takiego państwa wciąż rosło.

Podejrzewając, że może to kłonić Polaków do nielojalności, Beseler postanowił wykurzyć potencjalnych wichrzycieli i w lipcu 1917 roku zażądał, by wszyscy polscy żołnierze służący w wojskach państw centralnych złożyli przysięgę na wierność Niemcom. Sformułowana przy aprobacie TRS przysięga zawierała zobowiązanie do posłuszeństwa wobec nieistniejącego polskiego króla i do braterstwa z armią niemiecką i austriacką.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Rezygnacja ze stanowiska w TRS

Co ważniejsze, przysięga wymagała absolutnego posłuszeństwa wobec cesarza niemieckiego. W gruncie rzeczy nie różniła się wiele od tej, którą Austriacy kazali złożyć Legionom trzy lata wcześniej, jednak od tamtej pory sytuacja zmieniła się diametralnie.

Piłsudski wystąpił ze służby czynnej poprzedniego lata, ponieważ jednak był szefem wydziału wojskowego TRS, również miał złożyć przysięgę. 2 lipca 1917 roku oficjalnie złożył rezygnację z TRS, nie została ona jednak przyjęta, co zmuszało go do otwartego potwierdzenia lub odrzucenia lojalności wobec Niemiec.


Reklama


Wybór był stosunkowo łatwy. Dyskutując o tej sprawie z kręgiem najbliższych mu oficerów Pierwszej Brygady, Piłsudski stwierdził, że ich wspólna droga z Niemcami dobiegła końca i w najlepszym interesie Polski jest teraz dopilnować, by przegrały wojnę. Dlatego też, zadowolony, że Niemcy dali mu pretekst, by otwarcie z nimi zerwać, odmówił złożenia przysięgi, uzasadniając to opinią, że armia polska może na stanowisku głównodowodzącego zaakceptować jedynie Polaka.

Legioniści odmawiają złożenia przysięgi

Przywołał prawo, które nazwał międzynarodowym, zabraniające okupantowi rekrutacji do wojska na okupowanym terenie, ale wygodnie przy tym zapomniał, że sam publicznie związał polskie wojsko ze sprawą niemiecką co najmniej dwukrotnie. Gdy 9 lipca 1917 roku legioniści zebrali się w obecności władz niemieckich i przedstawicieli TRS, kilka tysięcy polskich żołnierzy złożyło przysięgę.

Legioniści z 2 Pułku Ułanów stoją przed porzuconą bronią po odmowie złożenia przysięgi (domena publiczna).
Legioniści z 2 Pułku Ułanów stoją przed porzuconą bronią po odmowie złożenia przysięgi (domena publiczna).

Część z nich natychmiast wcielono do Polnische Wehrmacht. Inną dużą grupę, głównie poddanych austriackich z Drugiej Brygady dowodzonej przez generała Józefa Hallera i pułkownika Sikorskiego, włączono do armii austriackiej i wysłano na front włoski. Jednak cała Pierwsza Brygada i większość Trzeciej Brygady, idąc za przykładem Piłsudskiego, odmówiła złożenia przysięgi.

Niemcy natychmiast internowali trzy tysiące trzystu niepokornych, wysyłając oficerów do obozu w Beniaminowie (obecnie Białobrzegi) niedaleko Warszawy, a żołnierzy do Szczypiorna pod Kaliszem. Aresztowań nie ograniczono do żołnierzy; w następnych dniach około dziewięćdziesięciu członków POW, w tym Walery Sławek, zostało zatrzymanych i wysłanych do obozów.


Reklama


Spotkanie Piłsudskiego z Beselerem

Choć Piłsudski odmówił złożenia przysięgi, Niemcy nie od razu go aresztowali. Paradoksalnie – jeśli wziąć pod uwagę jego historię – rozważał ucieczkę do Rosji, gdzie byłby bezpieczny i gdzie już wcześniej oferowano mu dowództwo nad znaczącymi liczebnie polskimi oddziałami. Po namyśle jednak postanowił pozostał w Warszawie i czekać na następny ruch Niemców. Jak dobrze wiedział, męczeństwo ma swoje zalety.

Mniej więcej tydzień po tak zwanym kryzysie przysięgowym gubernator generalny Beseler zaprosił Piłsudskiego do Belwederu w celu przedyskutowania sytuacji. Piłsudski nadał ton rozmowie, pytając Beselera: „Czy sądzi Pan, Ekscelencjo, że jeżeli nalepicie orła polskiego na każdy palec u ręki, która nas dławi, to przez to Polacy zaczną uważać morderczy uścisk tej ręki za wyraz miłości i przyjaźni?”

Beseler nie odpowiedział na pytanie i kilkakrotnie usiłował przekonać upartego Polaka, że Polska skorzysta na silnych Niemczech. Gdy ta taktyka zawiodła, spróbował przekupstwa, mówiąc Piłsudskiemu, że może zostać „jednym z najsławniejszych wodzów swej epoki”, a Niemcy dadzą mu „uzbrojenie pierwszej jakości, niczego nie zabraknie. Otwiera się przed panem droga do sławy i zaszczytów, o jakich pan nie marzył, i wspaniała przyszłość dla Polski!”. Piłsudskiego nie interesowały takie układy; odparł: „Wy zyskalibyście jednego człowieka, ja zaś straciłbym cały naród”.

Internowanie Piłsudskiego

W nocy 21 lipca, kilka dni po spotkaniu z Beselerem, Piłsudskiego aresztowano. Oczekiwał tego, nawet miał nadzieję na taki rozwój wypadków, gdyż to całkowicie go odcinało od dawnego porządku. Rezygnując z austriackiego patentu generalskiego i dając się aresztować niemieckiemu rządowi, zrywał wszelkie więzy z państwami centralnymi.

Józef Piłsudski na zdjęciu wykonanym w czasie jego internowania (domena publiczna).
Józef Piłsudski na zdjęciu wykonanym w czasie jego internowania (domena publiczna).

Ponieważ walczył przeciwko Entencie, a w każdym razie przeciwko Rosjanom, także z nimi nic go nie łączyło. Był całkiem wolny, mógł poprowadzić przyszłą Polskę bez związków z którąkolwiek ze stron.

Rankiem po aresztowaniu zawieziono Piłsudskiego do Spandau koło Berlina. Później przeniesiono go do twierdzy Wesel nad Renem, a w końcu 22 sierpnia internowano w twierdzy w Magdeburgu. Resztę wojny miał spędzić w niewoli.

Przeczytaj również o tym w jakich warunkach Niemcy przetrzymywali Józefa Piłsudskiego w Magdeburgu. Były one zaskakująco luksusowe


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Petera Hetheringtona pt. Niezłomny. Józef Piłsudski. Odrodzona Polska i walka o Europę Wschodnią. Ukazała się ona w Polsce nakładem wydawnictwa AMF Plus Group 2020.

Frapująca biografia bohatera narodowego

Tytuł, lead, teksty w nawiasach kwadratowych oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Autor
Peter Hetherington
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.