Niemieccy żołnierze w bitwie pod Waterloo.

Myśl wojskowa Clausewitza. Co właściwie „odkrył” jeden z najsłynniejszych strategów w dziejach?

Strona główna » XIX wiek » Myśl wojskowa Clausewitza. Co właściwie „odkrył” jeden z najsłynniejszych strategów w dziejach?

Carl von Clausewitz, pruski generał czynny na przełomie XVIII i XIX wieku, uchodzi za jednego z najważniejszych teoretyków wojskowości. Jego myśl wpłynęła na von Moltkego, Trockiego, Eisenhowera, a nawet Mao Zedonga. Co jednak konkretnie Clausewitz pragnął przekazać czytelnikom swojego niedokończonego traktatu O wojnie?

Zasadniczym celem pruskiego generała był wykład teorii sztuki wojennej, która „miała edukować umysł przyszłego dowódcy, a mówiąc precyzyjniej: służyć mu jako przewodnik w jego samokształceniu się, a nie towarzyszyć mu na polu bitwy”.


Reklama


Środki a cele

Jak słusznie zauważa jeden z najwybitniejszych znawców myśli Clausewitza (P. Paret), przez całe dzieło pruskiego generała przewija się refleksja nad relacją między środkami a celami w czasie prowadzonych działań wojennych. Stawia on sobie za cel zrozumienie rzeczywistości (nie tylko militarnej), którą nazywamy wojną.

Clausewitz, uformowany przez niemiecką filozofię idealistyczną, pisze więc o „wojnie absolutnej” („idealnej”) oraz o różnych formach realnie stoczonych kampanii wojennych. (…) Istota rzeczy polega również na zbadaniu relacji zachodzących między „zadziwiającą trójcą” spotykaną w każdej wojnie — przemocą, przypadkiem i rozumną kalkulacją.

Strona tytułowa pierwszego wydania O wojnie. Oryginał niemiecki, rok 1832.
Strona tytułowa pierwszego wydania O wojnie. Oryginał niemiecki, rok 1832.

„Kontynuacja polityki za pomocą innych środków”

Naczelnym celem każdej wojny jest — podkreśla Clausewitz — „narzucenie swojej woli wrogowi”. Wojna jest bowiem „zderzeniem zasadniczych interesów, które rozstrzyga się przez rozlew krwi.

Tym wojna różni się od innych konfliktów. Bardziej niż do sztuki należy ją porównać do handlu, który również jest konfliktem ludzkich interesów i aktywności. Jeszcze bardziej podobna jest do polityki, którą z kolei można porównać do handlu na większą skalę”.


Reklama


Dostrzeżenie przez pruskiego generała ścisłej relacji między wojną a polityką to znak rozpoznawczy jego dzieła. Do dzisiaj uważany przez badaczy jego twórczości za zasadniczy, bo najbardziej trwały, walor jego dzieła.

Maksyma, że „wojna jest kontynuacją polityki za pomocą innych środków” jest do dzisiaj chyba najczęściej cytowanym zdaniem z całego traktatu O wojnie.

Tekst stanowi fragment wstępu profesora Grzegorza Kucharczyka do polskiego wydania traktatu O wojnie autorstwa Carla von Clausewitza (Bellona 2022).

„Zadziwiająca trójca”

Polityka poprzedza bowiem wojnę — podkreśla pruski generał. „Wojna jest aktem politycznym”, ponieważ jej wybuch jest motywowany wolą osiągnięcia konkretnego politycznego celu.

Dlatego „wojny nie można oddzielić od życia politycznego, a gdy tylko wydarza się to w naszym myśleniu o wojnie, niszczone są te liczne więzy łączące te dwa elementy [wojnę i politykę — G.K.] i zostajemy z czymś nic nie znaczącym i pozbawionym sensu”.


Reklama


Opracowywane w sztabach plany kampanii (element racjonalny) oraz zastosowane siły militarne (element przemocy) weryfikowane są na polu bitwy, gdzie niebagatelną rolę odgrywa przypadek, dopełniający „zadziwiającą trójcę”.

Przypadek i „tarcie”

Clausewitz pisze w tym kontekście o „Friktion” (dosłownie: tarcie). Warunki pogodowe czy nagłe problemy aprowizacyjne mogą zaważyć na wyniku decydującego starcia bitewnego.

Niemieccy żołnierze w bitwie pod Waterloo.
Niemieccy żołnierze w bitwie pod Waterloo.

Miarą wielkiego wodza oprócz posiadania coup d’oeil (tj. umiejętności całościowej oceny sytuacji, „z lotu ptaka”) i determinacji do wytrwania w przeciwnościach, jest uwzględnianie roli przypadku w czasie prowadzenia działań wojennych.

Działanie w czasie wojny jest jak poruszanie się w środowisku, które stawia opór. Podobnie jak najprostszy i najbardziej naturalny z ruchów – chodzenie – nie jest łatwy w wodzie, podobnie w czasie wojny trudno jest za pomocą zwyczajnych wysiłków osiągnąć nawet umiarkowane rezultaty. Tarcie (Friktion) – jak to nazywamy – sprawia, że to, co wydaje się takie łatwe, jest takie trudne.

Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment wstępu profesora Grzegorza Kucharczyka do polskiego wydania traktatu O wojnie autorstwa Carla von Clausewitza. Książka ukazała się nakładem Bellony w 2022 roku.

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Jeden z najważniejszych traktatów wojskowych ostatnich stuleci

Autor
Grzegorz Kucharczyk

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.