XVII-wieczni Kozacy na obrazie W. Gorbienki.

Narodziny i legenda Siczy Zaporoskiej. "Można by ją porównać do antycznej Sparty"

Strona główna » Nowożytność » Narodziny i legenda Siczy Zaporoskiej. "Można by ją porównać do antycznej Sparty"

„Wyrzutki i ludzie pogranicza, awanturnicy i śmiałkowie, Kozacy stali się w ukraińskiej świadomości narodowej tym, czym kowboje byli dla amerykańskiej” – pisze brytyjska dziennikarka i historyczka Anna Reid na kartach książki Pogranicze. Oto, jak narodziny Kozaczyzny i jej najważniejszego ośrodka, Siczy Zaporoskiej, wyglądają z anglosaskiej perspektywy.

Początki Kozaczyzny sięgają pierwszych dziesięcioleci XV wieku, kiedy to wielcy książęta litewscy przystąpili do wznoszenia linii umocnień na skraju pustkowia zwanego Dzikimi Polami, oddzielającego Wielkie Księstwo Litewskie od rządzonego przez Tatarów Krymu.


Reklama


Początkowo obsadzili je tatarskimi najemnikami zwanymi kazakami, to jest „wolnymi awanturnikami”, dość szybko jednak te wysunięte na dalekie rubieże placówki zaczęły być magnesem dla różnej maści uciekinierów i wyrzutków ze wszystkich klas społecznych i narodowości — zbiegłych chłopów pańszczyźnianych, pogrążonych w długach przedstawicieli szlachty, suspendowanych duchownych.

Azyl na pograniczu

Do końca stulecia te luźno ze sobą związane grupy ludzi z regionów nadgranicznych przekształciły się w na wpół niezależną społeczność samodzielnie wybierającą swoich przywódców — nazywanych hetmanami i atamanami — a przy tym dysponującą własną armią, prawami i słownictwem.

Makieta Siczy Zaporoskiej (domena publiczna).
Makieta Siczy Zaporoskiej (domena publiczna).

Głównym ośrodkiem kozaczyzny była Sicz Zaporoska, otoczone palisadą drewniane miasto-koszary leżące na jednej z wysp w dolnym biegu Dniepru, już za porohami (przełomami) rzeki.

Sicz stała się symbolem wolności dla całych pokoleń Ukraińców, ale też miejscem, do którego zdążali najbardziej nieokrzesani banici i wyrzutki, z którego wypuszczano się na najdziksze wyprawy łupieżcze i gdzie na co dzień horiłka lała się dosłownie strumieniami.


Reklama


Do Siczy nie miały wstępu kobiety, a wszystkie ważne decyzje podejmowała Rada — zwoływane naprędce na otwartym powietrzu zgromadzenie Kozaków, w którym (przynajmniej w teorii) każdy z nich miał równe prawo głosu.

„Tę republikę można by przyrównać do państwa Spartan” — napisał w XVII wieku wysłannik wenecki Alberto Vimina — „gdyby Kozacy byli równie wstrzemięźliwi co Spartanie”.

Tekst stanowi fragment książki Anny Reid pt. Pogranicze. Podróż przez historię Ukrainy 988-2022 (Wydawnictwo Literackie 2023).

Legenda i rzeczywistość

Pomimo całej legendy otaczającej Kozaczyznę w tradycji ukraińskiej Kozakom nigdy nie udało się stworzyć organizmu choć z grubsza przypominającego państwo w nowożytnym sensie.

Sicz Zaporoska nie miała żadnych granic, żadnych spisanych praw, żadnych wyraźnie wydzielonych struktur wojskowych i administracyjnych, ani nawet stałej stolicy (przenoszona była w ciągu swojego istnienia na kilka różnych wysp).


Reklama


Trudno też przyjąć, że Kozaczyzna stanowiła zalążek narodu ukraińskiego, skoro ani nie wszyscy Ukraińcy byli Kozakami, ani nie wszyscy Kozacy byli Ukraińcami. Jak to ujął Adam Zamoyski, Kozaczyzna była nie tyle narodem, ile stylem życia. Ale była też jeszcze czymś innym — liczącą się siłą wojskową.

Życie i wojna

Przez większość czasu Kozacy uprawiali ziemię niczym zwykli chłopi, albo też parali się rzemiosłem.

Jak napisał [francuski podróżnik obecny w na wschodzie Rzeczpospolitej w latach 40. XVII stulecia] de Beauplan, „Pośród tych Kozaków znajdują się zazwyczaj osoby biegłe we wszystkich rzemiosłach, niezbędnych dla potrzeb życia, jako to cieśle, zarówno ci od [budowy] domów, jak i ci od statków, kołodzieje, kowale, rusznikarze, garbarze, rymarze, szewcy, bed­ narze, krawcy, etc.”

XVII-wieczni Kozacy na obrazie W. Gorbienki.
XVII-wieczni Kozacy na obrazie W. Gorbienki.

Ale raz na jakiś czas, czy to z wrodzonego awanturnictwa, czy z rozkazu swoich hetmanów, ludzie ci porzucali codzienne zajęcia, chwytali za nabijane kolcami buławy, dosiadali swoich koni i wyruszali na jedną z owianych złą sławą łupieżczych wypraw w głąb Polski.

W odpowiedzi Polska — nie zawsze, a nawet z rzadka skutecznie — starała się przekierować tę kozacką agresję w kierunku wschodnim, ku Moskwie i Turkom.


Reklama


W 1578 roku król Stefan Batory rozszerzył rejestr do pięciuset osób i przekazał Kozakom miasto Trechtymirów w zamian za służbę wojskową dla Rzeczypospolitej, przede wszystkim w kampaniach przeciwko Moskwie i najdzikszym wyrzutkom z Siczy.

Ruch ten podzielił Kozaczyznę na trzy warstwy: Kozaków rejestrowych w liczbie około trzech tysięcy (od 1590 roku), lojalnych wobec Polaków; niezależnych Kozaków zaporoskich — od pięciu do sześciu tysięcy — pozostających na Siczy; wszystkich pozostałych w liczbie czterdziestu tysięcy, opowiadających się po jednej bądź po drugiej stronie, w zależności od kaprysu czy okoliczności.

Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment książki Anny Reid pt. Pogranicze. Podróż przez historię Ukrainy 988-2022. Ukazała się ona w 2023 roku nakładem Wydawnictwa Literackiego.

Autor
Anna Reid

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy srebrnego wieku, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły, Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Wawel. Biografia (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.