Nawet po wypuszczeniu z łagrów Polacy w Związku Sowieckim masowo umierali. Winien był mały owad

Strona główna » II wojna światowa » Nawet po wypuszczeniu z łagrów Polacy w Związku Sowieckim masowo umierali. Winien był mały owad

Po podpisaniu 30 lipca 1941 roku układu Sikorski-Majski setki tysięcy Polaków wywiezionych na Syberię mogły opuścić łagry i tak zwane specposiołki, gdzie przez ostatnie kilkanaście miesięcy Sowieci zmuszali ich do niewolniczej pracy. Nawet jednak po odzyskaniu wolności deportowani masowo umierali. O tym, dlaczego tak się działo pisze Wojciech Lada w książce Mali tułacze.

W syberyjskich posiołkach wszy występowały milionami, będąc obok komarów i pluskiew jedną z największych uciążliwości zesłania. Przed zimnem dawało się czasem obronić, przed insektami – w żaden sposób.


Reklama


Plaga wszy i pluskiew

Tym bardziej że te pozornie niezbyt rozgarnięte stworzenia wypracowały bardzo zmyślne strategie dostania się na człowieka. Pluskwy na przykład nauczyły się, że na prycze nie wchodzi się z podłogi, bo ludzie zazwyczaj wstawiają nogi łóżka do naczyń z wodą. Nadkładały więc drogi, po ścianach wdrapywały się na sufit, a kiedy znalazły się bezpośrednio nad ofiarą, po prostu spadały na nią.

Wszy aż tyle sprytu nie wykazywały, ale (…) i tak doskonale sobie z człowiekiem radziły. Ekstremalnie niskie temperatury znacznie zmniejszały ryzyko wystąpienia przenoszonych przez nie chorób zakaźnych.

Wszy były prawdziwą plagą na Syberii (domena publiczna).

Ludzie umierali z wycieńczenia, wyziębienia, niedożywienia i związanych z tym takich chorób jak szkorbut. Choroby zakaźne pojawiały się jednak stosunkowo rzadko i raczej nie przyjmowały rozmiaru epidemii.

„Cały kołchoz straszliwie wtedy cuchnął”

W drodze jednak na południe, a także w samej już Azji Środkowej miały charakter permanentnego kataklizmu. Wszy w Rosji towarzyszyły ludziom wszędzie. W pociągach, kołchozach, tubylczych jurtach… Charakterystyczny obrazek zapamiętała choćby Helenka Nikiel:


Reklama


Latem, w wolne od pracy i ciepłe dni, odwiedzający się wzajemnie krewni i znajomi siadali pod lepianką i wzajemnie się iskali. Była to czynność towarzyska i często słyszało się wykrzykniki: „Wot kakaja charoszaja, krupnaja, wot ciebie na, taka ty a taka”.

Absolutnie nie chcieli uwierzyć, że u nas w Polsce nie było wszy, i wreszcie padło pytanie którejś z kołchoźnic: „Da cztoże wy dełali w prazdnik (to co robiliście w święto) skoro byliście pozbawieni takiej rozrywki?”.

W ogóle wszy to był przez cały okres pobytu w Kazachstanie problem nie do rozwiązania. Mydła nie było, więc ludzie nad jeziorkiem w pobliżu kołchozu gotowali je, podobno z kotów.

Cały kołchoz straszliwie wtedy cuchnął. Z pewnością wszy stanowiły problem tylko dla nas. Ludność miejscowa była tak przyzwyczajona, że uważała je za rzecz najzupełniej naturalną. Kiedyś, gdy byliśmy już w Jesilu, chciała mama kupić trochę masła.

Artykuł stanowi fragment książki Wojciecha Lady pt. Mali tułacze (Prószyński i S-ka 2022).
Artykuł stanowi fragment książki Wojciecha Lady pt. Mali tułacze (Prószyński i S-ka 2022).

W pobliżu Jesilu były uzbeckie czy kirgiskie posiołki, więc mama z innymi Polkami wybrała się do jednego z nich, żeby dokonać zakupu. I tam zobaczyły, że kobieta gołymi rękami, bez żadnego narzędzia, ubijała masło w misce. Co chwilę drapała się i złapaną wesz po prostu rozgryzała, i dalej masło mieszała i ubijała. Razem z tymi rozgryzionymi wszami.

Epidemia tyfusu

Nic też dziwnego, że z każdym kilometrem na południe, w cieplejszym klimacie, choroby wybuchały coraz częściej. Emma Baszak przeszła całą syberyjską odyseję i w tym momencie zaciągnęła się już do armii jako pielęgniarka. Jak opowiadała:


Reklama


Zdawało nam się, że ciężka sytuacja była w Tockoje – tymczasem nagłe przejście od silnych mrozów do tropików okazało się dla stanu zdrowotnego rozwijającej się armii wprost tragiczne. Krwawe biegunki, tyfus brzuszny, choroby tropikalne – malaria, papataczi, ukąszenia jadowitych pająków, skorpionów, dziesiątkowały naszych chłopców.

Najgorszą jednak, a zarazem najbardziej powszechną chorobą tych czasów i tych stron był tyfus plamisty. Choroba przenoszona właśnie przez wszy.

Wysypka spowodowana przez tyfus plamisty (Georg Jochmann/CC BY-SA 4.0).
Wysypka spowodowana przez tyfus plamisty (Georg Jochmann/CC BY-SA 4.0).

Przebieg choroby

Pożywiając się, wesz wpuszcza do krwiobiegu wydzielinę ślinianek. W najlepszym wypadku prowadzi to po prostu do swędzenia. W najgorszym – właśnie tyfusu plamistego. „Wywołują go mikroorganizmy z grupy riketsji” – pisał prof. Henryk Sandner.

Dostają się one do jelita wszy pasożytującej na chorym człowieku i rozmnażają się tam tak silnie, że masowo wydostają się na zewnątrz z kałem pasożyta. Zarażenie następuje wówczas, gdy człowiek, drapiąc się, wprowadza mikroorganizmy do ranek.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Potem sprawy dzieją się już szybko. Po dwóch tygodniach pojawiają się wysoka gorączka, bóle głowy i skrajne wahania nastroju, kilka dni później – w jamie ustnej wysypka, a po kolejnych kilku – również na przedzie ciała, lecz ta jest krwawiąca.

Tydzień później człowiek gwałtownie chudnie, ale zazwyczaj tego nie zauważa; od pewnego czasu jest głównie nieprzytomny i majaczy. Jeśli do tego momentu uda mu się przeżyć, po jakichś czterech tygodniach objawy ustępują.


Reklama


Kłopot polega na tym, że wciąż grożą mu silne powikłania – zapalenie płuc, opon mózgowych, nerek, a także żył i tętnic. Ale nawet bez tego całkowicie wyleczony tyfus może powrócić po kilku, a nawet kilkudziesięciu latach, choć nikt nie wyjaśnił, jak właściwie do tego dochodzi.

Umierali setkami

Choroba w każdym razie jest bardzo ciężka, koszmarnie wyczerpująca i nawet po jej przejściu powrót do pełni sił może trwać tygodniami. A mówimy tu o komfortowym leczeniu w europejskim szpitalu. W warunkach brudnej lepianki w azjatyckim kołchozie, bez jedzenia, bez odpowiednich lekarstw…

Polacy zgłaszający sie do Armii Polskiej w ZSRS (Czesław Datka/domena publiczna).
Polacy zgłaszający sie do Armii Polskiej w ZSRS (Czesław Datka/domena publiczna).

Nic dziwnego, że ludzie umierali setkami. Nie ma pełnych statystyk, ale rozmiar klęski dobrze oddaje opinia Czesława Czarnowskiego, który wyliczył, że tylko w jednym ośrodku w Uzbekistanie zmarło na tyfus więcej ludzi, niż poległo podczas bitwy o Monte Cassino. Tam jednak zasadniczo ginęli żołnierze, tutaj zaś umierali wszyscy.

Ponurą legendą okryło się miejsce zwane przez Uzbeków Karkin Batasz, koło Guzaru, co oznacza „Dolina Śmierci”. Nazwano je tak co prawda nie z powodu epidemii, lecz zabójczych temperatur, niemniej nazwa do sytuacji Polaków pasowała jak ulał. Był tam ksiądz Królikowski:


Reklama


Sama natura sprzysięgła się przeciwko życiu. Już w maju rozpoczynały się tam nieprawdopodobne upały, temperatura sięgała w słońcu 183 stopni Fahrenheita (83 stopnie Celsjusza).

Step zmieniał się w pustynię, krajobraz przysłaniały tumany gliniastego pyłu. Woda wysychała. Miejscowi Uzbecy opuszczali Dolinę Śmierci, chroniąc się w pobliskich górach. Sierociniec, szkoła junaków i junaczek zamieniały się w obóz śmierci.

Polski cmentarz w Gʻuzor, gdzie spoczywają zmarli żołnierze oraz cywile towarzyszący Armii Andersa (Ed88/CC BY-SA 4.0).
Polski cmentarz w Gʻuzor, gdzie spoczywają zmarli żołnierze oraz cywile towarzyszący Armii Andersa (Ed88/CC BY-SA 4.0).

Cmentarz polskich dzieci

Władysław Rattinger widział to na własne oczy. Miał za sobą kampanię wrześniową, konspirację i łagry, ale to, co zobaczył w Dolinie Śmierci, nawet jego niemal złamało. [Starając się uratować jak najwięcej pisał]:

Dla nas Guzar cieszył się złą sławą cmentarza polskich dzieci, zmarłych z powodu szalejącej dyzenterii, awitaminozy i szkorbutu, a także innych chorób nabytych w obozach pracy.

Nie mieliśmy leków, a ponieważ całe nasze jedzenie to była właściwie tylko jagnięcina, wkrótce prawie wszyscy nabawili się żółtaczki. Dziennie umierało pomiędzy piętnaścioro a dwadzieścioro dzieci, ciałka ich zwożone były wojskowymi furgonami na cmentarz. Grzebaliśmy je we wspólnych mogiłach, układając zwłoki warstwami i posypując wapnem, aby uniknąć epidemii.

„Pole w pustyni zasłane krzyżykami”

Ksiądz Królikowski wspomina jednak, że masowe pogrzeby dzieci z Guzaru bywały niewystarczające, a na potwierdzenie przytacza wspomnienia niejakiej Krysi Maziarz:

Do sierocińca w Zamitanie napływały szkielety dzieci ze wszystkich okolicznych kołchozów (…). Niektórym już nawet i dobre odżywianie nie pomogło. Dyzenteria, tyfus i inne zakaźne choroby zbierały plon w całej pełni. Każdego dnia szereg naszych rówieśników żegnał nas na zawsze.

Polskie dzieci deportowane przez Sowietów na Syberię. Zdjęcie wykonane w 1942 roku, gdy dotarły do formowanej przez Władysława Andersa Armii Polskiej w ZSRS (domena publiczna).
Polskie dzieci deportowane przez Sowietów na Syberię. Zdjęcie wykonane w 1942 roku, gdy dotarły do formowanej przez Władysława Andersa Armii Polskiej w ZSRS (domena publiczna).

Nie było grabarzy. Same wywoziłyśmy wynędzniałe ciałka w pole, na małych taczkach, znacząc mogiły krzyżykami z patyków. Należałam do tych nieletnich grabarzy, za posługę otrzymując dwie porcje chleba i miseczkę zacierki (…).

Pamiętam dokładnie to pole w pustyni zasłane krzyżykami i okropny widok czaszek ludzkich odsłoniętych przez wiatr i szakale. Nie miałyśmy łopat, aby zwłoki pochować głębiej. Nigdy po takim pogrzebie nie spałam. Noce wydawały mi się tak niezmiernie długie, a wycie szakali w walce o ciała zmarłych koleżanek mroziło krew w żyłach.

Przeczytaj również o pierwszych reakcjach Stalina na wybuch Powstania Warszawskiego. Co zrobił po tym, jak dowiedział się o polskim zrywie?


Reklama


Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment książki Wojciecha Lady pt. Mali tułacze. Ukazała się ona w 2022 roku nakładem wydawnictwa Prószyński i S-ka.

Poruszająca opowieść o dzieciach wobec piekła wojny

Autor
Wojciech Lada

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.