Pierwsze starcie Anglików z Wielkimi Mogołami. Kompania Wschodnioindyjska poniosła całkowitą klęskę

Strona główna » Nowożytność » Pierwsze starcie Anglików z Wielkimi Mogołami. Kompania Wschodnioindyjska poniosła całkowitą klęskę

Powstała w 1600 roku Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska potrzebowała niespełna 200 lat, aby stać się najpotężniejszą firmą na świecie. Wykorzystując ogromną prywatną armię podporządkowała sobie cały subkontynent. W XVII wieku bogaciła się jednak wyłącznie dzięki handlowi. W tym okresie tylko raz spróbowała rzucić militarne wyzwanie rządzącym Indiami Wielkim Mogołom. Gorzko tego pożałowała.

Dwudziestego ósmego sierpnia 1608 roku kapitan William Hawkins, nieokrzesany wilk morski, w trakcie trzeciej wyprawy rzucił kotwicę „Hectora” u wybrzeży Suratu i w ten sposób stał się pierwszym dowódcą statku Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, który postawił stopę na indyjskiej ziemi


Reklama


Najbogatszy monarcha świata

Indie liczyły w tym czasie 150 milionów mieszkańców — około jednej piątej ludzi na świecie — i wytwarzały mniej więcej jedną czwartą produkcji światowej; w rzeczy samej były przemysłowym potentatem i światowym liderem w produkcji tekstyliów. (…).

Indie miały bez wątpienia znacznie większy udział w światowym handlu niż jakikolwiek porównywalny region, a wpływy ich gospodarczej potęgi sięgały nawet Meksyku, którego wytwórcy tekstyliów przeżywali kryzys „deindustrializacji” z powodu importu indyjskich ubrań.

Na początku XVII wieku Anglicy nie mogli równać się z potęgą Wielkich Mogołów (domena publiczna).
Na początku XVII wieku Anglicy nie mogli równać się z potęgą Wielkich Mogołów (Charles Joppen/domena publiczna).

W porównaniu z Indiami Anglia w tamtych czasach liczyła zaledwie pięć procent populacji subkontynentu i wytwarzała niecałe trzy procent światowej produkcji dóbr. Spora część indyjskich zysków trafiała do mogolskiego kasjera w Agrze, czyniąc z cesarza Mogołów najbogatszego jak do tej pory monarchę świata z dochodami w wysokości 100 milionów funtów [równowartość 10 miliardów obecnych funtów].

Stolice mogolskie były megamiastami swoich czasów. „Nie mają sobie równych w Azji ani w Europie — uważał jezuita brat Antonio Monserrate — jeśli wziąć pod uwagę ich wielkość, liczbę mieszkańców i zamożność. Ich miasta są zapełnione kupcami, którzy przybyli z całej Azji. Nie ma takiej dziedziny sztuki lub rzemiosła, których się tam nie uprawia”. Pomiędzy 1586 a 1605 rokiem europejskie srebro płynęło do serca kraju Mogołów w zdumiewającym tempie osiemnastu ton rocznie (…).

Czteromilionowa armia

Dla „brudasów” z Zachodu w siermiężnym przyodziewku, z saczkami chroniącymi genitalia, przystrojeni w jedwabie, ociekający klejnotami Mogołowie byli żywym wcieleniem bogactwa i władzy — to znaczenie na trwałe wpisało się w słowo „mogoł”.

Europejczycy przyzwyczaili się do łatwych zwycięstw nad innymi nacjami świata. (…) Ale jak wkrótce kapitan Hawkins zauważył, żaden europejski kraj nawet nie próbował postępować podobnie z Mogołami, przy czym nie bez znaczenia było to, że Mogołowie mieli pod bronią olbrzymią, czteromilionową armię.


Reklama


Kiedy w 1632 roku cesarz dowiedział się, że Portugalczycy bez pozwolenia budują nad rzeką Hugli w Bengalu fortyfikacje i „osiedla o niesłychanym splendorze i solidności” oraz lekceważą prawa Mogołów, bo zmuszają ich do przyjęcia chrześcijaństwa, wydał rozkaz zaatakowania portugalskiego osiedla i wydalił Portugalczyków z kraju. (…)

Mając to na uwadze, kompania uświadomiła sobie, że jeśli chce z powodzeniem handlować z Mogołami, będzie musiała pozyskać partnerów i pozwolenia, co oznaczało nawiązanie kontaktu z samym mogolskim cesarzem (…).

Artykuł stanowi fragment książki Williama Dalrymple'a pt. Anarchia (Oficyna Wydawnicza Noir sur Blanc 2022).
Artykuł stanowi fragment książki Williama Dalrymple’a pt. Anarchia. Niepowstrzymany rozkwit Brytyjskiej Kompani Wschodnioindyjskiej (Oficyna Wydawnicza Noir sur Blanc 2022).

Misja Thomasa Roe’a

[Po tym jak Hawkins niewiele wskórał w tej sprawie] wysłano (…) nową, bardziej okazałą misję i tym razem kompanii udało się przekonać króla Jakuba, by wyprawił z nią królewskiego posła. Tym wysłannikiem został członek parlamentu, dyplomata, badacz Amazonki, ambasador w Wysokiej Porcie i, jak sam się określał, „człowiek o wielu przymiotach”, sir Thomas Roe.

W 1615 roku Roe dotarł do Adźmeru. Przywiózł ze sobą dary w postaci „psów myśliwskich” — angielskich mastifów i chartów irlandzkich — królewską karetę, kilka obrazów manierystów, angielski wirginał i wiele skrzynek czerwonego wina, bo słyszał, że Dźahangir je lubi.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Roe musiał odbyć wiele trudnych rozmów z cesarzem. Kiedy w końcu udzielono mu audiencji i zmuszono do oddania pokłonów, od razu przeszedł do rzeczy i już na początku poruszył sprawę handlu i ceł preferencyjnych, ale cesarz esteta z trudem krył znudzenie rozmową. (…)

Kiedy po trzech męczących latach na mogolskim dworze Roe wrócił w końcu do Anglii, miał ze sobą pozwolenie od Dźahangira na zbudowanie placówki handlowej w Suracie i zgodę na „nasze przyjęcie i kontynuację [działań] w jego dominium i kilka cesarskich firmanów, ograniczonych w zasięgu i treści, ale przydatnych do pokazywania stwarzającym problemy mogolskim urzędnikom. Niemniej Dźahangir celowo uparł się przy nieprzyznawaniu żadnych przywilejów handlowych, być może dlatego, że uważał to za coś poniżej jego godności”. (…)


Reklama


Pokojowe początki

Po powrocie do Londynu Roe jasno dał do zrozumienia zarządowi, że przy prowadzeniu działalności handlowej w mogolskim imperium użycie wojska nie ma racji bytu. „Wojna i handel — napisał — nie idą w parze”. Był przeciwny nawet fortyfikowaniu osiedli i wskazywał, jak „wiele portugalskich rezydencji i terytoriów dziaduje” w handlu przy niewspółmiernych kosztach.

Trzeba zacząć od tego, że zarząd kompanii posłuchał jego rad. Pracownicy KWI z wczesnego okresu chlubili się negocjowaniem przywilejów handlowych, a nie atakami na najważniejsze porty, jak robili to bardziej krewcy Portugalczycy, i okazało się, że ta strategia przyniosła pokaźne korzyści. (…)

Portret cesarza Dźahangira z 1617 roku (Abu al-Hasan/domena publiczna).
Portret cesarza Dźahangira z 1617 roku (Abu al-Hasan/domena publiczna).

„Wykorzystują nas do woli i kantują jak mogą”

Tylko raz w XVII wieku Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska spróbowała użyć siły wobec Mogołów, ale miało to katastrofalne następstwa. W 1681 roku szefowanie nad nią przejął zuchwały i wojowniczy sir Josiah Child, który rozpoczął karierę od dostarczania piwa dla marynarki wojennej w Portsmouth i został opisany przez pamiętnikarza Johna Evelyna jako „niechlujny, nagle majętny człowiek […] w najwyższym stopniu nikczemnie chciwy” .

Pośrednicy w Bengalu zaczęli narzekać i jak donosił do Londynu Streynsham Master: „tu każdy podoficer czyni z nas obiekt polowania, wykorzystują nas do woli i kantują jak mogą”.


Reklama


Jesteśmy, pisał, „pogardzani i deptani” przez mogolskich urzędników. I rzeczywiście o to chodziło: nawab Bengalu Śaista Chan nie ukrywał niechęci do kompanii i napisał do cesarza Aurangzeba, przyjaciela i siostrzeńca, że „Anglicy to banda prostaków, kłótników i oszukańczych handlarzy”.

Nie zdając sobie sprawy ze skali władzy Mogołów, Child nierozważnie postanowił użyć siły i dać im nauczkę. „Nie pozostały nam inne środki — napisał z siedziby kompanii przy Leadenhall Street — jak tylko albo porzucić handel, albo wyciągnąć szablę, którą Jego Wysokość nam powierzył, by dochodzić praw i honoru narodu angielskiego w Indiach”.

Josiah Child na portrecie pędzla Johna Rileya (domena publiczna).
Josiah Child na portrecie pędzla Johna Rileya (domena publiczna).

Najgorszy możliwy moment

W konsekwencji w 1686 roku do Bengalu wypłynęła z Londynu pokaźna flota, a składała się z dziewiętnastu okrętów wojennych, dwustu armat i sześciuset żołnierzy. „Zajmiemy — pisał Child — co się da i wyciągniemy angielską szablę”.

Child nie mógł wybrać gorszego momentu na wszczęcie walki z cesarzem najbogatszego państwa na świecie. Mogołowie zakończyli właśnie podbój dwóch wspaniałych dekańskich sułtanatów Bidźapuru i Golkondy i zepchnęli Marathów z powrotem na wzgórza, z których przyszli.

Imperium mogolskie objawiło się dzięki temu jako siła niemająca sobie równych w tym regionie, a jego armia mogła się skupić wyłącznie na nowym zagrożeniu. Mogolska machina wojenna zmiotła lądujące angielskie oddziały niczym natrętne muchy.

Wkrótce wszystkie przedstawicielstwa KWI w Hugli, Patnie, Kasimbazarze, Maćilipatnamie i Wiśakhapatnamie zostały zajęte i splądrowane, a Anglików wydalono z Bengalu. Przedstawicielstwo w Suracie zamknięto, a Bombaj zablokowano. Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska nie miała innego wyjścia, jak tylko wystąpić o zawarcie pokoju i błagać o zwrot przedstawicielstw i z takim trudem zdobytych przywilejów handlowych.

Child przepraszający cesarza Aurangzeba. Rycina z końca XVIII wieku (domena publiczna).
Child przepraszający cesarza Aurangzeba. Rycina z końca XVIII wieku (domena publiczna).

Musiała też składać petycje z prośbami o uwolnienie zatrzymanych pośredników, z których wielu prowadzano po ulicach w łańcuchach albo zakutych w kajdany przetrzymywano w surackim zamku i Czerwonym Forcie w Dhace „w opłakanych i trudnych do zniesienia warunkach […] jak złodziei i morderców”.

Kiedy Aurangzeb usłyszał, że Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska „wyraziła przeprosiny za swoje nietypowe postępowanie” i poddała się władzy Mogołów, na jakiś czas zostawił pośredników w spokoju, by lizali rany, a potem, w 1690 roku, łaskawie zgodził się im wybaczyć.

Przeczytaj również o tym czy starożytni Rzymianie dotarli do Chin i Indii?


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Williama Dalrymple’a pt. Anarchia. Niepowstrzymany rozkwit Brytyjskiej Kompani Wschodnioindyjskiej. Ukazała się ona w Polsce nakładem Oficyny Wydawniczej Noir sur Blanc. Tłumaczenie Krzysztofa Obłuckiego.

Historia Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej oraz skrócony.

Autor
William Dalrymple

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.