Pierwszy atak wilczego stada na Atlantyku. Wobec skoordynowanego uderzenia U-Bootów konwój był bezradny

Strona główna » II wojna światowa » Pierwszy atak wilczego stada na Atlantyku. Wobec skoordynowanego uderzenia U-Bootów konwój był bezradny

Taktyka wilczych stad była kluczem do sukcesu niemieckich podwodników w pierwszych latach II wojny światowej. W wyniku ataków U-Bootów alianci stracili tysiące transportowców. Do pierwszego skoordynowanego uderzenia doszło we wrześniu 1940 roku.

19 września 1940 roku o 11.52 (…) Rolf Hilse, radiooperator na U-48, niespodziewanie otrzymał zaszyfrowaną wiadomość od znajdującego się w pobliżu U-Boota. Nadawcą był Günther Prien, kapitan U-47 i jedna z trzech podwodnych gwiazd Dönitza.


Reklama


Prien wzywa U-48

Prien cieszył się powszechnym szacunkiem, ponieważ pierwszy aliancki frachtowiec, Bosnię, zatopił już w drugim dniu wojny. Dostrzegłszy obłok dymu na horyzoncie, Prien zanurkował „jak ważka mknąca nad strumieniem”, pozwolił statkowi przejść ponad swoją pozycją, wynurzył się i zaatakował go za pomocą pokładowego działa.

Kiedy wywróciła się jedna z szalup Bosni, załoga Priena wzięła na pokład jakiegoś solidnie poturbowanego nastolatka, który zdał swoim porywaczom pierwsze wojenne świadectwo z punktu widzenia ofiary U-Boota.

Bundesarchiv/Annelise Schulze/CC-BY-SA 3.0).
Dowódca U-47 Günther Prien. Zdjęcie z 1940 roku (Bundesarchiv/Annelise Schulze/CC-BY-SA 3.0).

– Nie sposób sobie tego wyobrazić – wspominał Prien słowa chłopca, wypowiadane w gwarze londyńskiej. – Człowiek gapi się na morze i nic nie widzi, tyle co niebo i wodę, a tu nagle wyskakuje koło niego sakramencko wielka rzecz, sapiąc jak mors. Jużem myślał, że to sam potwór z Loch Ness.

Podczas obecnego rejsu U-47 wystrzelił we wcześniejszej bitwie wszystkie torpedy poza jedną i przez ostatnie kilka dni pełnił funkcję okrętu meteorologicznego.


Reklama


Była to żmudna i niechętnie pełniona służba, polegająca na nadawaniu, często za pośrednictwem wypełnionych helem kondomów, sporadycznych komunikatów pogodowych, z których niemieccy meteorolodzy korzystali, aby prognozować pogodę nad Wielką Brytanią na potrzeby planowania nalotów Luftwaffe.

Czas sformować wilcze stado

Hilse odszyfrował wiadomość. Prien potrzebował U-48, nowszego okrętu wyposażonego w nowocześniejszą radiostację, aby nadać ważną depeszę do Dönitza: wykrył konwój składający się z ponad czterdziestu jednostek, zmierzający na wschód, kursem na Wielką Brytanię, i oczekiwał rozkazów.

Wiadomość od Priena, nadana za pośrednictwem Kapitänleutnanta Bleichrodta, dotarła do Dönitza w Kerneval nieopodal Lorient, w świeżo utworzonej kwaterze głównej U-Bootów (w języku niemieckim noszącej rozwlekłą jak górskie pasmo nazwę Operationsabteilung der Befehlshaber der Unterseeboote, a przez osoby, które miały dużo zajęć i mało czasu, zwanej po prostu BdU).

Zaledwie trzy tygodnie wcześniej, 29 sierpnia, Dönitz i jego młody owczarek alzacki Wolf przeprowadzili się z Paryża do zarekwirowanej Villi Kerillon, uroczego, choć niewielkiego dziewiętnastowiecznego budyneczku o pobielonych ścianach. Stamtąd nadzorowano stale rozwijającą się bazę operacyjną okrętów podwodnych w Lorient.

Artykuł stanowi fragment książki Simon Parkin pt. Ptaki i wilki. Tajna gra, która odwróciła losy II wojny światowej (Rebis 2021).
Artykuł stanowi fragment książki Simona Parkina pt. Ptaki i wilki. Tajna gra, która odwróciła losy II wojny światowej (Rebis 2021).

Dostrzegając nadarzającą się okazję, Dönitz rozkazał U-48 podążać za sygnałem naprowadzającym Priena. Następnie wysłał podobną depeszę do czterech innych U-Bootów, w tym U-99 i U-100, dowodzonych przez rywalizujących ze sobą asów Ottona Kretschmera i Joachima Schepkego, rozkazując im udać się na tę samą pozycję.

Konwój HX.72 na celowniku

Zgromadzone okręty ustawiły się w odległości pięciu mil morskich od siebie od czoła konwoju HX.72, złożonego z czterdziestu trzech statków (…) transportujących tysiące ton towarów i materiałów z Halifaksu w Nowej Szkocji do Liverpoolu. Wypadki rozwijały się w idealnej zgodności ze scenariuszem, który Dönitz przećwiczył podczas gry wojennej.


Reklama


O zmroku Prien podał pozycję, kurs i prędkość brytyjskich statków. U-Booty zastawiły zasadzkę, zgodnie z rozkazami dowództwa powstrzymując się od karmienia mew lub wyrzucania pustych puszek do morza, bo mogłoby to zdradzić ich kryjówki, zanim konwój znajdzie się w idealnej pozycji do przeprowadzenia ataku. (…)

Po latach przygotowań Dönitz z powodzeniem sformował pierwsze w tej wojnie wilcze stado, składające się z sześciu okrętów. W końcu U-Booty złamały szyk i skupiły się wokół konwoju.

U-Boot Typ VII. To te jednostki stanowiły podstawę niemieckiej floty podwodnej w trakcie II wojny światowej (Bundesarchiv/CC-BY-SA 3.0).
U-Boot Typ VII. To te jednostki stanowiły podstawę niemieckiej floty podwodnej w trakcie II wojny światowej (Bundesarchiv/CC-BY-SA 3.0).

Zawrotna kariera Otto Kretschmera

Otto Kretschmer miał zaledwie dwadzieścia osiem lat, nałogowo palił cygara i był najsłynniejszym dowódcą U-Bootów w nabierającej rozpę du wojnie. Na początku sierpnia wpłynął do Lorient pod siedmioma powiewającymi zwycięsko chorągiewkami, po jednej na każdy ze statków, które, jak uważał, z powodzeniem storpedował.

Następnego dnia w Paryżu Dönitz poinformował Kretschmera o przyznanym mu odznaczeniu Krzyża Rycerskiego za największą liczbę jednostek zatopionych podczas jednego rejsu. W zwykłych okolicznościach Kretschmer musiałby się udać do Berlina, aby odebrać wyróżnienie osobiście z rąk Hitlera.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Ponieważ jednak nie można było sobie pozwolić na utratę takiego dowódcy, następnego dnia do Lorient przyleciał wielki admirał Raeder, najwyższy stopniem oficer marynarki niemieckiej. Po ceremonii Kretschmer i jego ludzie, wynędzniali jak strachy na wróble, żłopali piwo na pokładzie U-99.

Wieść o wyczynie Kretschmera dotarła do Berlina, do Ministerstwa Propagandy, którego personel natychmiast przystąpił do pracy, rozpowszechniając w prasie artykuły na temat nowego asa. Miesiąc później Kretschmer był już sławny i fetowany niczym gwiazda filmowa. Zachwyty były w pełni uzasadnione.


Reklama


Obsesja na punkcie wojny morskiej

Kretschmer był genialnym podwodnikiem; na początku 1936 roku należał do pierwszych i najbardziej wyróżniających się uczniów szkoły załóg U-Bootów w Kilonii, gdzie był wychowankiem samego Dönitza.

Pomimo niewątpliwych talentów pozostali prymusi nie byli pozbawieni oczywistych wad. Prien był uparty i narwany, a Schepke, którego niepospolity urok szedł, jak to zwykle bywa, w parze z kompulsywną potrzebą popularności, był niewylewającym za kołnierz kobieciarzem.

Otto Kretschmer na zdjęciu z listopada 1940 roku (Bundesarchiv/CC-BY-SA 3.0).
Otto Kretschmer na zdjęciu z listopada 1940 roku (Bundesarchiv/CC-BY-SA 3.0).

Do przywar Kretschmera należały obsesja na punkcie wojny morskiej, przesłaniająca mu wszelkie inne zainteresowania, brak tolerancji wobec tych, którzy nie podzielali jego priorytetów, oraz mrukliwość, a zatem cechy, które w podwodnym świecie okazywały się cnotą.

Któregoś razu w Lorient, podczas przerwy pomiędzy kolejnymi patrolami, Kretschmer przyłapał swoich czterech matów (ich nazwiska – Bergman i Clasen, Schnabel i Kassel – brzmiały jak imiona postaci z bajek), gdy zalani w pestkę próbowali na czworakach przemknąć pod oknami jego hotelu Beau Séjour. Następnego dnia ustawił swoich marynarzy w szeregu na nabrzeżu i palnął im kazanie, grożąc wyciągnięciem surowych konsekwencji, jeśli kiedykolwiek powtórzą swoje zachowanie.


Reklama


Nikt nie zatopił więcej niż on

Reprymenda była brutalna. Podobne brewerie były udziałem wszystkich załóg U-Bootów włącznie z kapitanami, którzy po tygodniach spędzonych na morzu, gdy śmierć nieustannie zaglądała im w oczy, folgowali sobie na lądzie. Kretschmer dał pokaz swojego braku tolerancji dla wszelkich słabości. W czasie pokoju byłby okropnym przełożonym, lecz na okręcie podwodnym skłaniało to jedynie podwładnych do cięższej i bardziej ofiarnej pracy ku zadowoleniu szefa.

Metoda, jakkolwiek realizowana, się sprawdziła. W kwietniu 1940 roku, gdy Kretschmer wypływał z portu nowiuteńkim U-99 w dziewiczą podróż, inspektor portowy krzyknął do niego:

– Dbaj o nią, a zatopi dla ciebie całą Royal Navy!

Otto Kretschmer wraz z załogą U-99 (Bundesarchiv/CC-BY-SA 3.0).
Otto Kretschmer wraz z załogą U-99 (Bundesarchiv/CC-BY-SA 3.0).

Przesadzał, ale jedynie odrobinę. Żaden dowódca U-Boota nie zatopił więcej alianckich statków niż Kretschmer. Tamtego pierwszego dnia, jeszcze przed wypłynięciem, jeden z marynarzy zauważył parę podków zwisających z kotwicy U-Boota. Kretschmer rozkazał je namalować na kiosku.

Kolejną domalowywano po każdym zwycięstwie. Szczęście miało w tym jednak niewielki udział, co kapitan udowodnił podczas inauguracyjnego ataku taktyką wilczego stada.


Reklama


Pierwsze ofiary wilczego stada

Bleichrodt strzelił pierwszy, pozbywając się reszty torped. Jeden frachtowiec zatopił, drugi uszkodził. Zastąpił wówczas Priena, który podążał za konwojem jak cień, komunikując się przez radio z pozostałymi U-Bootami i z samym Dönitzem.

U-48 w nowej roli zasypał Lorient meldunkami. Kretschmer, którego nazywano „Milczącym Ottonem” ze względu na głęboką niechęć do korzystania z radiostacji, wpadł w furię, obawiając się, że beztroska paplanina zdradzi pozycję wilczego stada.

Artykuł stanowi fragment książki Simon Parkin pt. Ptaki i wilki. Tajna gra, która odwróciła losy II wojny światowej (Rebis 2021).
Artykuł stanowi fragment książki Simona Parkina pt. Ptaki i wilki. Tajna gra, która odwróciła losy II wojny światowej (Rebis 2021).

Kretschmer położył okręt na kurs kolizyjny z konwojem i wściekle pruł fale oceanu, utrzymując ciszę radiową. Po drodze natknął się na Priena. Nie chciał przegapić okazji do zawstydzenia rywala, więc w absolutnej ciszy zbliżył się do jego okrętu, prawie go taranując. Przeraził tym marynarzy Priena, którzy przez krótką chwilę sądzili, że zostali zaatakowani.

Dönitz umacniał w swoich załogach poczucie braterstwa, zabraniając marynarzom golenia się podczas rejsu, aby poza wspólnym celem połączyło ich także podobieństwo fizyczne. Dzięki jego zabiegom oraz bliskiej więzi wynikającej ze wspólnie przeżywanych niebezpieczeństw i lęków podwodnicy faktycznie tworzyli nieomal rodzinę.


Reklama


Nieodłącznym elementem systemu była też jednak rywalizacja i dążenie do udowodnienia swojej wyższości: kapitanowie brali udział w nieludzkim wyścigu o wielkość zatopionego tonażu.

– Powinieneś wystawić jakieś warty – rzucił pogardliwie Kretschmer do stojącego w kiosku Priena, nabierając szybkości.

U-99 na obrazie Erika Schmidta (CC BY 3.0).
U-99 na obrazie Erika Schmidta (CC BY 3.0).

Kretschmer atakuje

W świetle księżyca U-Boot skracał dystans, aby zaatakować frachtowiec. Wprawdzie zarówno instrukcja torpedowania, jak i oficjalne niemieckie Memorandum do dowódców okrętów podwodnych zalecały zachowanie minimalnej odległości tysiąca metrów od torpedowanego celu, ale Kretschmer chciał się przekonać, co się stanie, gdy skróci ten dystans o połowę.

U-99 przemknął obok niszczyciela eskorty, lokując się pomiędzy kolumnami konwoju. Na mgnienie oka bezmiar nocnego nieba rozświetlił blask eksplozji torpedy, która rozerwała rufę zbiornikowca Invershannon.


Reklama


Następnie Kretschmer przeniósł się na ocienioną stronę konwoju i natknął się na solidnie obciążony parowiec Baron Blythswood o wyporności trzech tysięcy siedmiuset ton. Statek zatonął w ciągu zaledwie czterdziestu sekund. Przez powstałą lukę Niemiec dostrzegł kolejny tłusty cel. Tym razem torpeda trafiła w śródokręcie. Mający na koncie trzy trafienia Kretschmer zatrzymał silniki U-99, pozwalając konwojowi się oddalić.

Pod samym nosem eskorty

Jego radiotelegrafista odebrał wezwanie o pomoc nadane przez Elmbank. Tak śmiały atak z wnętrza konwoju podczas bitwy o Atlantyk zdarzył się wprawdzie po raz pierwszy, ale nie był nowością. Dönitz, który osobiście przekonał się o skuteczności takiego postępowania, służąc pod Forstmannem, zdołał – albo przynajmniej tak twierdził, nie chcąc ustępować swym młodym kapitanom – więcej niż jeden raz przejść niezauważony pod nosem eskorty i zaatakować potem kolumnę statków handlowych.

Karl Dönitz wizytujący bazę U-Bootów w St. Nazaire. Zdjęcie z czerwca 1941 roku (Bundesarchiv/CC-BY-SA 3.0).
Karl Dönitz wizytujący bazę U-Bootów w St. Nazaire. Zdjęcie z czerwca 1941 roku (Bundesarchiv/CC-BY-SA 3.0).

Większość dowódców U-Bootów wiedziała (co logiczne), że skuteczność ataku radykalnie rośnie, jeśli uda się jakimś sposobem ominąć niszczyciele i z bliskiej odległości uderzyć na grupę frachtowców.

U-Booty typu VII-C były ponadto wyposażone w cienką powłokę zewnętrzną, dzięki której podczas wynurzenia w celu nabrania powietrza przypominały płaskodenny statek. (Powłoka miała otwory, które umożliwiały swobodny przepływ wody pomiędzy nią a cylindrycznym kadłubem sztywnym, aby ciśnienie nie uszkodziło kamuflażu).


Reklama


Tylko jednak nieliczni kapitanowie mieli dość odwagi, aby się na to zdecydować. Brak pewności co do skuteczności brytyjskich sonarów, nazywanych wówczas „asdykami” (ASDIC), skłaniał wielu dowódców do wystrzeliwania torped spoza zasięgu wykrywania okrętów eskorty, z odległości trzech tysięcy metrów lub nawet większej.

Żałośnie nieskuteczna Royal Navy

Tak naprawdę we wczesnej fazie wojny działania Royal Navy przeciwko U-Bootom były żałośnie nieskuteczne. Brytyjskie okręty nie dysponowały radarem, a jedynie nieliczne wyposażono w asdyk. Urządzenie to umieszczano poniżej kadłuba okrętów eskortowych, w kopule przypominającej olbrzymią narośl.

Wysyłało impulsy dźwiękowe, głośne „ping”, którym odpowiadały antyfonalne „tong” powstające po uderzeniu fali dźwiękowej w lity obiekt znajdujący się w promieniu trzech tysięcy metrów. Pozwalało to precyzyjnie ustalić kierunek i odległość. Asdyk nie słynął jednak ze skuteczności, ponieważ kolejne emitowane przez niego fale ulegały zniekształceniu z powodu różnicy gęstości warstw wody, a całkowicie zawodził w przypadku jednostek, których prędkość przekraczała osiemnaście węzłów.

Co gorsza, mało kto znał się na jego prawidłowej obsłudze. Jeden z operatorów porównał pracę z asdykiem do gry na harfie, umiejętności wymagającej zręczności i wytrwałości, których brakowało wyznaczonym do tego niedoświadczonym osobom.Tamtej nocy Kretschmer perfekcyjnie przeprowadził atak na konwój: ze strefy patrolowanej przez eskortowce, w ramach wilczego stada.

W począkowym okresie wojny Royal Navy była bardzo nieskuteczna w zwalczaniu U-Bootów (domena publiczna).
W począkowym okresie wojny Royal Navy była bardzo nieskuteczna w zwalczaniu U-Bootów (domena publiczna).

Dönitz miał rację

W pamiętnikach pod datą 22 września 1940 roku Dönitz, z bezpośredniością maskującą poczucie wyższości nad krótkowzrocznymi przełożonymi, którzy pokrzyżowali mu plany, zanotował: „Potyczka sprzed kilku dni dowodzi poprawności reguł sformułowanych w okresie pokoju”.

Skuteczność wilczych stad została wykazana najpierw podczas gry wojennej, a następnie podczas manewrów. Teraz zaś udowodniła swoją wartość w walce.

Przeczytaj również o ostatnim rejsie bojowym Günthera Priena. Naziści miesiącami ukrywali śmierć asa wojny podwodnej

Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Simona Parkina pt. Ptaki i wilki. Tajna gra, która odwróciła losy II wojny światowej. Jej polskie wydanie ukazało się nakładem Domu Wydawniczego Rebis 2021.

Historia niezwykłych bohaterów wojny na Atlantyku

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. W celu zachowania jednolitości tekstu usunięto przypisy, znajdujące się w wersji książkowej. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Ilustracja tytułowa: U-Boot na obrazie Augusto Ferrera-Dalmau (CC BY-SA 3.0).

Autor
Simon Parkin
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.