XVI-wieczne mężatki wysokiego stanu. Rysunek Juliusza Kossaka.

Pierwszy "poradnik małżeński" w dziejach Polski. Czego 500 lat temu wymagano od idealnej żony i matki?

Strona główna » Nowożytność » Pierwszy "poradnik małżeński" w dziejach Polski. Czego 500 lat temu wymagano od idealnej żony i matki?

W 1561 roku w Krakowie ukazał się pierwszy w dziejach Polski drukowany poradnik małżeński przeznaczony dla szerokiego odbiorcy. Nie było to, jak podkreślają znawcy tematu, dzieło wybitne ani nawet oryginalne. Ale jego wpływ trudno przecenić.

Jan Mrowiński, autor traktaciku Stadło małżeńskie z 1561 roku, był obywatelem oraz rajcą miasta Kazimierz wchodzącego w skład aglomeracji krakowskiej.


Reklama


Podawał się za człowieka wysoko urodzonego, a nawet używał herbu, choć trudno stwierdzić czy faktycznie miał szlacheckie korzenie czy tylko próbował przydać sobie chwały.

Do historii przeszedł w każdym razie nie z racji politycznych osiągnięć czy statusu, ale tylko z powodu wydanej książeczki.

Strona tytułowa pierwszego wydania Stadła Małżeńskiego
Strona tytułowa pierwszego wydania Stadła Małżeńskiego.

Jak wyjaśniał profesor Andrzej Wyrobisz, Stadło małżeńskie było „najstarszym dziełem drukowanym w Polsce na ten temat, a następni autorzy, nawet znacznie od Mrowińskiego wybitniejsi, przeważnie tylko powtarzali jego poglądy, niewiele w nich zmieniając lub uzupełniając”.

Książka, choć tak niezwykle wpływowa, nie była oryginalna. Badacze podkreślają, że Mrowiński dokonał dość „prymitywnej kompilacji cytatów z Pisma Świętego i myśli zaczerpniętych z różnych »zacnych autorów«”. Autor nie próbował zresztą nawet ukrywać swojego sposobu pracy. O inspiracjach poinformował już na karcie tytułowej.


Reklama


Fundament ładu społecznego

Profesor Wyrobisz nazwał Stadło małżeńskie „apoteozą” sakramentalnych związków. I słusznie. Mrowiński uważał małżeństwo za fundament ładu społecznego i prosperity gospodarczej. Podkreślał z emfazą, że każdy człowiek ma obowiązek założyć rodzinę.

Opowiadał się też za związkami z miłości, choć tylko w ramach tej samej warstwy społecznej. Jak komentuje profesor Maria Bogucka, odróżniało go to od zdecydowanej większości autorytetów epoki nowożytnej. W XVI czy XVII wieku za normę uchodziły bowiem małżeństwa oparte na przesłankach majątkowych i społecznych.

Siedemnastowieczny Kazimierz Dolny nawiedza zaraza. Czy żyjąca w nim Regina Zaleska jest czarownicą? Czy wytoczony jej proces doprowadzi ją i jej rodzinę do śmierci? Wciągającą historię kobiety oskarżonej o czary w nowożytnej Polsce poznacie na kartach powieści Mai Wolny pt. Klątwa (Świat książki 2022).

Sprawiedliwy patriarcha i powolna żona

Mrowiński wierzył w relacje oparte na uczuciach, ale na pewno nie w związki o charakterze partnerskim, w których kobieta odgrywałaby rolę równą mężczyźnie.

Idealna rodzina, jaką sobie wyobrażał, miała podlegać władzy surowego, poważnego, ale też sprawiedliwego męża-ojca, stanowiącego jednocześnie najwyższą instancję, przewodnika i nauczyciela dla „żonki, dziatek i czeladki swej”.


Reklama


Co do kobiet, Mrowiński oczekiwał, że będą „z wszelką uczciwością powolne”, a więc posłuszne, mężom. W pokorze miała je utrzymywać świadomość, że zostały stworzone przez Boga po to, by podlegały „mocy” mężczyzny i by stanowiły dla niego wsparcie.

Słuchać rad, bać się wędzidła

Autor Stadła małżeńskiego wyraźnie i wielokrotnie podkreślał, że w polskiej rodzinie XVI stulecia ostatnie słowo zawsze powinno należeć do mężczyzny. Nie pozbawiał jednak kobiet wszelkiej sprawczości.

XVI-wieczne mężatki wysokiego stanu. Rysunek Juliusza Kossaka.
XVI-wieczne mężatki wysokiego stanu. Rysunek Juliusza Kossaka.

Stwierdził, że małżonka (ale tylko „dobra małżonka”!) powinna być uważana za „panią domu i matkę czeladną”. Z kolei żona „mądra” miała według niego nawet prawo „pomagać i radzić” mężowi, jeśli dostrzeże, że „coś się skłania ku szkodzie”.

Mrowiński instruował mężów, że nie zaszkodzi „na czas posłuchać rady żoninej”. Zaraz jednak ostrzegł, że nie wolno posuwać się dalej. Bo przecież chwila nieuwagi mogła sprawić, że pani małżonka weźmie patriarchę „na wędzidło i przewodzić pocznie”. A to już byłoby sprzeczne z „wszystkimi prawami boskimi i ludzkimi”.

Powieściowy obraz walki z nowożytnymi stereotypami na temat kobiet

Siedemnastowieczny Kazimierz Dolny nawiedza zaraza. Czy żyjąca w nim Regina Zaleska jest czarownicą? Czy wytoczony jej proces doprowadzi ją i jej rodzinę do śmierci? Wciągającą historię kobiety oskarżonej o czary w nowożytnej Polsce poznacie na kartach powieści Mai Wolny pt. Klątwa (Świat książki 2022).

Bibliografia

  • Bogucka Maria, Białogłowa w dawnej Polsce. Kobieta w społeczeństwie XVI-XVIII wieku na tle porównawczym, Trio 1998.
  • Wyrobisz Andrzej, Staropolskie wzorce rodziny i kobiety – żony i matki, „Przegląd Historyczny”, t. 83 (1992).
Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.