Studium starego wieśniaka według Piotra Michałowskiego

Porwania polskich chłopów. Niemoc Rzeczpospolitej sprawiła, że dla obcych mocarstw stali się towarem

Strona główna » Nowożytność » Porwania polskich chłopów. Niemoc Rzeczpospolitej sprawiła, że dla obcych mocarstw stali się towarem

Dla chłopów zepchniętych w stan niewolnictwa i przymuszanych do pańszczyzny w nieludzkim wymiarze, często jedyną drogą ratunku było zbiegostwo. Uciekano do innych majątków i prowincji, ale też do ościennych krajów. W XVIII wieku, gdy słabość Rzeczpospolitej sięgnęła szczytu, coraz częściej zdarzało się nawet, że obce władze lub zagraniczni magnaci rozmyślnie porywali polskich poddanych. Nikt nie był przecież w stanie ich powstrzymać.

Chłopi ze wschodnich rubieży Rzeczypospolitej, bez względu na ich formalną przynależność do tego czy innego wyznania, interesowali Imperium Rosyjskie jako źródło zasobów demograficznych i ekonomicznych.


Reklama


Zbiegostwo chłopów stanowiło stały powód zakłóceń stosunków sąsiedzkich [między Warszawą i Petersburgiem]. Ruch odbywał się w obu kierunkach i nie ma przekonujących dowodów na to, że polsko-litewscy panowie traktowali swych poddanych bardziej humanitarnie niż ich rosyjscy odpowiednicy.

Deficyt rąk do pracy i słabość wymiaru sprawiedliwości składały się na sytuację, w której licznych chłopów pańszczyźnianych nie trzeba było zachęcać do szukania lepszych warunków na terenie innych posiadłości.

W kurniku. Dwóch chłopów na rysunku Wincentego Kielisińskiego.
W kurniku. Dwóch chłopów na rysunku Wincentego Kielisińskiego.

Te same czynniki sprawiały, że większość magnatów (i ich rządców) chętnie witała przybyszów, nie zadając zbyt wielu pytań.

Ucieczki w obu kierunkach, powroty (i porwania) tyko w jednym

Nie ulega jednak wątpliwości, że rosyjscy właściciele ziemscy byli rozwścieczeni ucieczkami chłopów i apelowali do władz o ich powstrzymanie. Na bilans migracyjny wpływało to, że rosyjscy chłopi musieli opłacać wyższe podatki i byli bardziej zagrożeni poborem do wojska.


Reklama


Tak czy inaczej, strona polsko-litewska nie była w stanie odzyskiwać zbiegów, natomiast oddziały wojsk rosyjskich, przemaszerowujące dość często przez tereny Rzeczypospolitej, łapały niekiedy ludzi uznanych przez nie arbitralnie za zbiegłych poddanych rosyjskich i przeprowadzały ich przymusowo przez granicę.

Rosjanie domagali się od dawna korzystnej oczywiście dla nich korekty przebiegu granic i pozostawienia wzdłuż nich (naturalnie po stronie polsko-litewskiej) pasa nieuprawianej ziemi, który utrudniałby zbiegostwo chłopów.

Tekst stanowi fragment książki Richarda Butterwicka pt. Światło i płomień. Odrodzenie i zniszczenie Rzeczypospolitej (1733-1795).

Szukając podstaw do takiego rozwiązania, Rosjanie interpretowali po swojemu warunki traktatu z 1686 roku [tzw. pokoju Grzymułtowskiego, zamykającego formalnie wojnę polsko-rosyjską, toczoną w latach16544-1667].

Nie tylko na wschodniej granicy

Do podobnych aktów przemocy dochodziło na granicach Polski z Brandenburgią-Prusami.

Studium starego wieśniaka według Piotra Michałowskiego
Studium starego wieśniaka według Piotra Michałowskiego. Obraz XIX-wieczny.

Kolejni władcy z dynastii Hohenzollernów uważali zaludnianie swych przeważnie piaszczystych ziem za warunek przetrwania ich nadal krzepnącego państwa (ich niezbyt majestatyczny tytuł królów w Prusach datował się dopiero z 1701 roku).

[Dlatego chętnie przyjmowano wszelkich zbiegów, zachęcano polskich poddanych do emigracji, ale też porywano ich do pruskich posiadłości ziemskich, jeśli tylko nadarzała się ku temu okazja].


Reklama


Źródło

Powyższy tekst stanowi fragment książki Richarda Butterwicka pt. Światło i płomień. Odrodzenie i zniszczenie Rzeczypospolitej (1733-1795). Ukazała się ona nakładem Wydawnictwa Literackiego w 2022 roku.

Tytuł, lead oraz śródtytuły pochodzą od redakcji. Tekst został poddany podstawowej obróbce korektorskiej.

Autor
Richard Butterwick

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy srebrnego wieku, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły, Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Wawel. Biografia (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.