Przewrót w Gwatemali w 1954 roku. CIA obaliła prezydenta, aby chronić interesy jednej korporacji

Strona główna » Historia najnowsza » Przewrót w Gwatemali w 1954 roku. CIA obaliła prezydenta, aby chronić interesy jednej korporacji

Oficjalnie Amerykanie twierdzili, że nie mieli nic wspólnego z zamachem stanu, jaki przeprowadzono w Gwatemali w 1954 roku. Tak naprawdę jednak to Waszyngton wyłożył pieniądze i koordynował całą akcję. A wszystko zaczęło się od próby opodatkowania amerykańskiego potentata bananowego.

Przez niemal całą pierwszą połowę XX wieku władzę w niewielkiej Gwatemali sprawowali dyktatorzy. Ogromne wpływy w środkowoamerykańskim państwie od początku stulecia posiadał również amerykański potentat w produkcji i handlu bananami United Fruit Company. Firma dzięki uzyskanym koncesjom zarabiała prawdziwe krocie, płacąc przy tym minimalne podatki.


Reklama


„Wiosenna dekada”

Sytuacja w Gwatemali uległa diametralnej zmianie w 1944 roku. Doszło wtedy do wojskowego zamachu stanu, który obalił rządzącego krajem od początku lat 30. Jorge Ubico. Kolejne dziesięć lat przeszło do historii jako „wiosenna dekada”. W 1945 roku, po przeprowadzonych według demokratycznych zasad wyborach, nowym prezydentem został profesor Juan José Arévalo.

Rozpoczął on proces reform, który miał ulżyć losowi – wywodzących się w znacznej mierze od Majów – najbiedniejszych obywateli. Polityk doprowadził między innymi do wprowadzenia systemu ubezpieczeń społecznych, reformy kodeksu pracy oraz uchwalenia nowej konstytucji.

Gwatemala (zaznaczona czerwonym kółkiem) na mapie z końca lat 30. XX wieku (domena publiczna).
Gwatemala (zaznaczona czerwonym kółkiem) na mapie z końca lat 30. XX wieku (domena publiczna).

W pracy Johna Charlesa Chasteena pt. Ogień i krew. Historia Ameryki Łacińskiej czytamy, że Arévalo:

Nie był radykałem, choć swoją filozofię określał mianem „duchowego socjalizmu” — dla amerykańskich dyplomatów i zarządu przedsiębiorstwa United Fruit (…), było to raczej trudne do przełknięcia. Kiedy nacjonalistyczny rząd zaczął naciskać na podniesienie wynagrodzenia gwatemalskich robotników, Waszyngton oskarżył go o zachowania „komunistyczne”.


Reklama


Reforma rolna

Dla amerykańskich interesów w Gwatemali kluczowy okazał się jednak rok 1951, kiedy głową państwa wybrano Jacobo Arbenza Guzmána. Już w następnym roku niespełna 39-letni oficer wprowadził w życie szeroko zakrojoną reformę rolną.

Jak podkreśla Arkadiusz Stempin w książce pt. Większe zło. Polityczne zabójstwa, krwawe zamachy, kościelne spiski znosiła ona „niewolnictwo i pańszczyznę” oraz zapowiadała parcelację ziemi wśród mas bezrolnych chłopów. Od razu należy podkreślić, że parcelacji miały podlegać jedynie tereny leżące odłogiem, a ich właściciele otrzymywali odszkodowania.

Artykuł stanowi fragment książki Arkadiusza Stempina pt. Większe zło. Polityczne zabójstwa, krwawe zamachy, kościelne spiski (Wydawnictwo Agora 2022).
Artykuł powstał między innymi w oparciu o książkę Arkadiusza Stempina pt. Większe zło. Polityczne zabójstwa, krwawe zamachy, kościelne spiski (Wydawnictwo Agora 2022).

Dla United Fruit stanowiło to jednak poważny problem. W celu uniknięcia płacenia podatków przez lata firma zaniżała wartość posiadanych gruntów. W tej sytuacji otrzymane odszkodowanie nie odpowiadało realnej cenie utraconej ziemi. Co więc, cytowany w książce Arkadiusza Stempina Guzmán jasno zadeklarował, że:

Jeżeli United Fruit wywozi z Gwatemali 66 mln dolarów zysku rocznie w sytuacji, kiedy 75% ludności kraju chodzi boso, to niech United Fruit płaci nam milion dolarów podatku, a my w ciągu dwóch lat damy buty wszystkim dzieciom na wsi.


Reklama


Miliony na przewrót

Wizja oddawania do państwowej kasy miliona banknotów z Jerzym Waszyngtonem (równowartość około 10 milionów w 2022 roku) oczywiście nie spodobała się korporacji. W tej sytuacji rozpoczęła ona szeroko zakrojoną akcję PR-ową mającą przedstawić wenezuelskie władze w jak najgorszym świetle. Wynajęto nawet specjalnego człowieka, który zajął się lobbowaniem w Waszyngtonie.

Firma miała o tyle ułatwione zadanie, że zgodnie z tym, co podaje autor książki Większe zło. Polityczne zabójstwa, krwawe zamachy, kościelne spiskiJohn Foster Dulles, szef amerykańskiej dyplomacji w latach 1953-1959, był udziałowcem, a [jego brat] Allen, dyrektor CIA – członkiem rady nadzorczej bananowego potentata”.

Jacobo Árbenz Guzmán na zdjęciu wykonanym w 1951 roku (domena publiczna).
Jacobo Árbenz Guzmán na zdjęciu wykonanym w 1951 roku (domena publiczna).

Dzięki ich wpływom bez większych problemów udało się przekonać administrację prezydenta Eisenhower o tym, że Gwatemala skręca zdecydowanie zbyt na lewo i należy coś z tym zrobić. Jak pisze Arkadiusz Stempin:

W czerwcu 1954 roku USA rozpoczęły inwazję na kraj, a sumą 6 mln dolarów wsparły lidera buntu, zbiegłego przed kilkoma laty z gwatemalskiego więzienia płk Carlosa Armasa. 

Wyposażyły go w samoloty i broń.  Armas zakupił najemników: więźniów z Kolumbii, burdelowych barmanów z Tegucigalpy, handlarzy narkotyków z Portoryko i niewolników z Brazylii.

Wraca stare

Pieczę nad operacją sprawował amerykański ambasador w Gwatemali John Peurifoy, który podczas rozmowy z miejscowymi wojskowymi „przedłożył długą listę osób do natychmiastowego rozstrzelania i waląc pięścią w stół” wyjaśnił tym, których naszły wątpliwości, że „walka z Armasem nie jest walką z Armasem, tylko z Departamentem Stanu.  Armas zrobi to, co poleci mu Departament Stanu”.

Prezydent Dwight D. Eisenhower (z lewej) oraz sekretarz stanu John Foster Dulles (domena publiczna).
Prezydent Dwight D. Eisenhower (z lewej) oraz sekretarz stanu John Foster Dulles (domena publiczna).

Po tym. gdy legalne władze Gwatemali poskarżyły się na działania Amerykanów w ONZ-ecie, przedstawiciel Waszyngtonu cynicznie stwierdził, że: „Nie chodzi o agresję, lecz o bunt Gwatemalczyków przeciwko Gwatemalczykom”.

Po szybkim obaleniu Guzmána, który zbiegł zagranicę, nowy dyktator wycofał się z większości reform oraz zaprowadził krwawy terror. Bezwzględne rządy junty wojskowej trwały aż do pierwszej połowy lat 80. XX wieku. Oczywiście po zmianie władz United Fruit odzyskało utracone ziemie (za które wcześniej dostało odszkodowanie) oraz nie musiało płacić dodatkowych podatków.

Przeczytaj również o dyktatorze, który przeżył najwięcej prób zamachu na swoje życie. CIA chwytała się wszelkich sposobów, aby go zgładzić.

Najgłośniejsze zamachy w historii

Bibliografia

Autor
Daniel Musiał

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.