Śmierć Sokratesa. Jakie poglądy ojca filozofii sprawiły, że musiał umrzeć?

Strona główna » Starożytność » Śmierć Sokratesa. Jakie poglądy ojca filozofii sprawiły, że musiał umrzeć?

W chwili śmierci Sokrates miał 70 lat. Ojciec europejskiej filozofii nie zmarł jednak z przyczyn naturalnych. O tym, jakie głosił idee i dlaczego zapłacił za nie życiem pisze Thomas R. Martin w książce pt. Starożytna Grecja. Od prehistorii do czasów hellenistycznych.

Najsłynniejszym epizodem z pierwszych lat po wojnie peloponeskiej był proces, skazanie i stracenie Sokratesa (469-399 p.n.e.), najsłynniejszego filozofa z V w. p.n.e. Sokrates poświęcił życie zwalczaniu idei, że sprawiedliwość powinna być utożsamiana z forsowaniem własnej woli ponad wolę innych.


Reklama


Uważano za ekscentryka

Jego pasja poszukiwacza właściwych zasad dobrego życia oraz dowodu na to, że sprawiedliwość jest w każdych okolicznościach lepsza od niesprawiedliwości, skierowała myśl grecką w nowy kierunek badań nad etyką. Chociaż już przed nim inni myśliciele, zwłaszcza poeci i dramatopisarze, zajmowali się kwestiami moralnymi, to jednak Sokrates jako pierwszy uczynił z etyki i moralności swój główny obszar zainteresowań.

Jego śmierć w okresie powojennego zamętu politycznego i społecznego uwidaczniała słabość ateńskich zasad sprawiedliwości, poddanych próbie w okresie głębokich podziałów i resentymentów narosłych po rządach Trzydziestu Tyranów.

Sokrates w wyobrażeniu Rafaela Santiego (domena publiczna).
Sokrates w wyobrażeniu Rafaela Santiego (domena publiczna).

W porównaniu do świetnie prosperujących finansowo sofistów, Sokrates żył w nędzy i jawnie pogardzał bogactwem materialnym, mimo to jednak udawało mu się służyć jako hoplita w armii oraz utrzymywać żonę i kilkoro dzieci. Być może odziedziczył jakiś majątek, otrzymywał także prezenty od zamożnych wielbicieli. Mimo to poświęcał tak mało uwagi swemu wyglądowi i ubiorowi, że wielu Ateńczyków uważało go za ekscentryka.

Jak sam mawiał, posiadał „brzuch nadmiernie otyły” (Ksenofont, Uczta, 2, 18, przeł. Leon Joachimowicz). Sokrates przez cały rok nosił ten sam cienki płaszcz i niezależnie od pogody chodził bez obuwia. Jego wytrzymałość fizyczna przeszła do legendy – gdy był żołnierzem w ateńskiej armii, żaden piechur nie dorównywał mu wytrwałością. Podczas sympozjonu nikt nie był w stanie go przepić.

Nie pozostawił żadnych dzieł

Czy to na sympozjonach, czy to na agorze, czy też podczas obserwowania młodzieńców ćwiczących w gimnazjonie, Sokrates spędzał czas na rozmowach i kontemplowaniu. W tym pierwszym przypominał innych Ateńczyków, którzy niezwykle cenili sobie możliwość prowadzenia dyskusji. Sam nic nie pisał; znamy jego idee z pism innych autorów, zwłaszcza jego ucznia Platona (ok. 428-347 p.n.e.).

Dialogi Platona, nazywane tak ze względu na przedstawienie Sokratesa i innych osób w długotrwałych dyskusjach filozoficznych, przedstawiają go jako niestrudzenie przepytującego innych obywateli, obcokrajowców oraz sofistów.


Reklama


Pytania Sokratesa były prowokacyjne, miały skłaniać rozmówców do przemyślenia podstawowych założeń, na których opierali swoje życie. Stosując to, co miało zostać nazwane metodą sokratyczną, Sokrates nigdy bezpośrednio nie pouczał swoich partnerów w dyskusji, ale raczej zachęcał ich do wyciągania wniosków w odpowiedzi na swoje wnikliwe pytania oraz kwestionowanie wyznawanych przez nich, lecz nieprzepracowanych intelektualnie przekonań.

Sokratejska metoda poszukiwania prawdy

Sokrates zwykł rozpoczynać swoją konwersację, prosząc kogoś o zdefiniowanie jakiejś abstrakcji, takiej jak na przykład szczęście, doskonałość czy odwaga. W dialogu Laches, nazwanym tak od imienia ateńskiego wodza będącego jednym z uczestników dialogu, Sokrates zapytuje jego oraz innego sławnego ateńskiego dowódcę o to, co czyni z obywatela dzielnego żołnierza.

Artykuł stanowi fragment książki Thomasa R. Martina pt.  Starożytna Grecja. Od prehistorii do czasów hellenistycznych (Wydawnictwo Poznańskie 2022).
Artykuł stanowi fragment książki Thomasa R. Martina pt. Starożytna Grecja. Od prehistorii do czasów hellenistycznych (Wydawnictwo Poznańskie 2022).

Następnie zadaje kolejne pytania celem ukazania, że definicje odwagi oraz przykłady odważnego zachowania podawane przez jego rozmówców są w rzeczywistości sprzeczne z ich przekonaniami o tym, jakie zachowania składają się na odwagę. Innymi słowy udowadnia, że w rzeczywistości nie wiedzą, o czym mówią, mimo że kwestia ta jest jednym z najistotniejszych elementów ich profesji.

Ta pośrednia, lecz bezlitosna metoda poszukiwania prawdy często wpędzała interlokutorów Sokratesa w stan zdziwienia i niezadowolenia, ponieważ Sokrates zmuszał ich do przyznania, że nie mają pojęcia o czymś, co na początku dialogu uważali za doskonale sobie znane. Byli zmuszani do niewygodnej konstatacji, że zasady, którymi w swym mniemaniu kierowali się w życiu, nie wytrzymują dokładniejszej analizy.


Reklama


Sokrates podkreślał, że on sam także nie zna najlepszej definicji doskonałości, ale że jego mądrość polega na świadomości własnej niewiedzy. Starał się raczej rozwinąć niż obalić wartości swoich rozmówców, choć jeden z nich przyznał, że rozmowa z Sokratesem wprowadzała w odrętwienie niczym po ukąszeniu płaszczki. Sokrates pragnął na drodze rozumowania odkryć uniwersalne standardy usprawiedliwiające zasady moralne.

Wiara w sprawiedliwość

Szczególnie ostro zwalczał pogląd sofistów, iż tradycyjna moralność to „więzy krępujące naturę” (Platon, Protagoras, 337d); zdaniem Sokratesa sprowadzało się do zrównania ludzkiego szczęścia z władzą i „gromadzeniem dóbr”.

Sokrates i jego uczniowie w wyobrażeniu Josefa Abla (domena publiczna).
Sokrates i jego uczniowie w wyobrażeniu Josefa Abla (domena publiczna).

Sokrates gorąco wierzył, że sprawiedliwe czyny były dosłownie lepsze dla ludzi niż niesprawiedliwość. Sprawiedliwość prowadziła do prawdziwego szczęścia i dobrobytu. Uważał, jak się zdaje, że sprawiedliwe postępowanie, czyli jego zdaniem prawdziwa doskonałość, była tożsama z wiedzą. Prawdziwa wiedza nieodmiennie prowadzi do wybierania dobra ponad zło, a co za tym idzie, do szczęśliwego życia, niezależnie od posiadanego majątku czy wygód.

Jego zdaniem biedacy także mogli być prawdziwie szczęśliwi. Być może nawet łatwiej było im o szczęście niż bogaczom, którzy musieli mierzyć się z problemami zarządzania i pomnażania swego majątku, co nie przyczyniało się do sprawiedliwego życia. Ponieważ Sokrates uważał, że do szczęścia wystarcza wiedza, stwierdził, że nikt nie czyni zła świadomie, oraz że sprawiedliwe postępowanie zawsze było w interesie jednostki.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Choć mogło się wydawać, że jednostki rozwijały się przez oszukiwanie i brutalizowanie słabszych, takie przekonanie było zwodnicze. Wiara w to, że najlepsze w życiu jest posiadanie nieograniczonej władzy i zaspokajanie wszelkich kaprysów, była w istocie przejawem ignorancji. Najbardziej pożądane w życiu było osiągnięcie doskonałości i kierowanie się racjonalnym poglądem na sprawiedliwość. Taka czysta wiedza moralna była wszystkim, czego zdaniem Sokratesa potrzeba do dobrego życia.

Oburzeni ojcowie

Chociaż Sokrates skupiał się wyłącznie na sprawiedliwości, a w odróżnieniu od sofistów nie nauczał ani nie kształcił młodych ludzi odpłatnie, wpływ jego poglądów na społeczeństwo był równie poważny, co relatywizmu głoszonego przez sofistów. Niektórzy z jego partnerów w rozmowach reagowali gniewem na podważanie najdroższych im wartości.


Reklama


Wśród nich najgniewniejsi byli ojcowie, gdy synowie próbowali wykorzystywać na nich zasłyszane techniki konwersacyjne Sokratesa. Ci, którzy doświadczyli takiego odwrócenia tradycyjnej hierarchii – to ojciec powinien uczyć syna, a nie na odwrót – uważali, że skutkiem nauk Sokratesa– nawet jeśli nie to było celemfilozofa – jest naruszenie stabilności ateńskiego społeczeństwa przez kwestionowanie tradycji i podburzanie młodzieńców do czynienia tego samego.

Nie możemy stwierdzić, jakie było zdanie kobiet o Sokratesie czy Sokratesa na temat kobiet. Jego poglądy na zdolności i postępowanie człowieka można było odnieść do obu płci. Być może zatem uważał, że tak kobiety, jak i mężczyźni posiadają dokładnie taką samą zdolność do sprawiedliwego postępowania. W warunkach panujących w Atenach poglądy Sokratesa funkcjonowały jednak głównie wśród mężczyzn, i to im przekazywał on swoje idee.

Sokrates dyskutujący z Aspazją (Nicolas-André Monsiau/domena publizna).
Sokrates dyskutujący z Aspazją (Nicolas-André Monsiau/domena publizna).

Ksenofont pisze, że Sokrates odbył wiele rozmów z Aspazją, wieloletnią towarzyszką życia Peryklesa. Według Platona Sokrates przypisywał swoje idee na temat miłości kobiecie, kapłance z Mantinei imieniem Deotyma. Czy rzeczywiście byli w kontakcie, pozostaje niepewne.

Wpływ na Alkibiadesa i Kritiasa

Wielu ludzi podejrzewało, że Sokrates stanowi zagrożenie dla tradycyjnych wartości spajających ateńskie społeczeństwo. Podejrzenie to zainspirowało Arystofanesa do napisania w roku 423 r. p.n.e. komedii zatytułowanej Chmury, nazwanej od roli odgrywanej przez chór.

W tej sztuce Sokrates przedstawiony jest jako cyniczny sofista, który w swojej szkole za opłatą uczy technik forsowania w dyskusji słabszego argumentu, tak jak to czynił Protagoras. Nauki Sokratesa zmieniają głównego bohatera sztuki w mistrza wymowy, zdolnego udowodnić prawo syna do bicia własnych rodziców. Zwyciężywszy w dyskusji, bije ojca, by na koniec sztuki spalić prowadzony przez Sokratesa „kram z myślami”.

Ateńczycy lękający się o wpływ Sokratesa na ludzi znaleźli dowód na słuszność swych obaw w postaci kariery Alkibiadesa czy też Kritiasa, jednego z Trzydziestu Tyranów.


Reklama


Krytycy oskarżali Sokratesa o wpojenie Alkibiadesowi pogardy dla konwenansów, jako że był on jednym z najzagorzalszych zwolenników filozofa. Podobnie zwolennikiem Sokratesa był Kritias, który brał udział w rabunkach i mordach prowadzonych przez Trzydziestu Tyranów w latach 404-403 p.n.e.

Kritias zasłynął także z głoszenia, że bogowie i oparte na religii zasady moralne były wyłącznie cynicznym wynalazkiem prawodawców, którzy chcieli wymusić przestrzeganie prawa, wpajając ludziom ideę bóstw widzących i karzących ich postępowanie nawet wówczas, gdy nie było żadnych świadków przestępstwa.

Sokrates uczący Alcybiadesa (François-André Vincent)
Sokrates uczący Alcybiadesa (François-André Vincent)

Oskarżając Sokratesa o sprawstwo zbrodni Kritiasa, nie pamiętano o sprzeciwie filozofa wobec rządów Trzydziestu Tyranów oraz o krytykowaniu przezeń głoszonej i praktykowanej przez Kritiasa amoralności.

Postawienie przed sądem Sokratesa

Wrogość niektórych ateńczyków wobec Sokratesa po brutalnych rządach Trzydziestu Tyranów skłoniła do działania obywatela imieniem Anytos, zwolennika demokracji, niegdyś obiektu szyderstw Alkibiadesa oraz ojca, któremu syn przeciwstawił się, słuchając Sokratesa. Anytos wraz z dwoma innymi w 399 r. p.n.e. postanowił oskarżyć Sokratesa.


Reklama


Ponieważ amnestia uniemożliwiała im użycie jako przedmiotu oskarżenia jakichkolwiek wydarzeń z okresu tyranii (404-403 p.n.e.), postanowili oskarżyć Sokratesa o brak szacunku w słowie i czynie wobec czczonych w polis bogów (zarzut „bezbożności”).

Przestępstwo to traktowano niezwykle poważnie ze względu na wiarę, że bogowie za bezbożników zsyłają karę na całą społeczność. Ateńskie prawo nie precyzowało jednak, jakie konkretnie czyny i wypowiedzi uważa się za bezbożne. Oskarżyciele musieli zatem przekonać wybranych do sprawy sędziów, że czyny, słowa i przekonania Sokratesa oznaczają, że był on bezbożnikiem.

Pochodzące z XVII wieku wyobrażenie Sokratesa (domena publiczna).
Pochodzące z XVII wieku wyobrażenie Sokratesa (domena publiczna).

Proces Sokratesa

Jak zwykle w ateńskich procesach nie było przewodniczącego sądu decydującego, jakie dowody były dopuszczalne ani jak stosować prawo. Oskarżyciele, którzy zgodnie z ateńskim prawem występowali przed sądem osobiście, oskarżali Sokratesa przed sądem złożonym z 501 ławników, wylosowanych spośród tegorocznego grona jurorów, wybieranych – jak pamiętamy – spośród obywateli w wieku powyżej trzydziestu lat.

Oskarżenie Sokratesa wynikało z pobudek religijnych i moralnych. Z religijnego punktu widzenia oskarżyciele winili Sokratesa o niewiarę w oficjalnych bogów i o wprowadzanie nowych bóstw. Z punktu widzenia moralnego zarzucali mu odciąganie ateńskich młodzieńców od obowiązujących w Atenach standardów i ideałów. Po wygłoszeniu mów oskarżycieli głos zabrał Sokrates, przemawiający zgodnie z ateńskim prawem we własnej obronie.


Reklama


Platon opisuje, że Sokrates nie starał się obalić zarzutów oskarżycieli ani też nie zabiegał o przychylność sędziów, prosząc o litość, lecz zuchwale powtórzył swoje niezłomne oddanie sprawie nakłaniania współobywateli do podawania w wątpliwość własnych przekonań. Życie bez zrozumienia nie było warte życia – miał powiedzieć.

Zalecane przezeń nieustanne kwestionowanie pomagało obywatelom żyć doskonale, zatem nigdy nie zamierzał tego zaprzestać, niezależnie od kary, jaką mogło to na niego sprowadzić. Co więcej, nie powinno się dbać o dobra materialne, ale o czynienie samych siebie, swoich dusz, tak dobrymi, jak tylko to możliwe. Nic innego nie było ważne. W razie uniewinnienia – stwierdził zuchwale – zamierza nadal kąsać ich sumienia, niezależnie od możliwych konsekwencji.

Artykuł stanowi fragment książki Thomasa R. Martina pt.  Starożytna Grecja. Od prehistorii do czasów hellenistycznych (Wydawnictwo Poznańskie 2022).
Artykuł stanowi fragment książki Thomasa R. Martina pt. Starożytna Grecja. Od prehistorii do czasów hellenistycznych (Wydawnictwo Poznańskie 2022).

Nie prosił o łaskę

Po tym, jak niewielką liczbą głosów Sokrates został uznany za winnego, ateńska procedura zakładała wybór między rodzajem kary proponowanym przez oskarżenie i oskarżonego. Anytos i jego poplecznicy zaproponowali śmierć. W takich przypadkach skazany zwykł proponować jako alternatywę wygnanie, co sąd zwykle wybierał.

Sokrates jednak odpowiedział zuchwale, że należy mu się raczej nagroda niż kara; zszokowani tym jego przyjaciele zdołali go przekonać, by zaproponował jako alternatywę grzywnę. Sąd wybrał jednak karę śmierci większą liczbą głosów niż w przypadku wydania wyroku skazującego.


Reklama


Sokrates przyjął wyrok obojętnie, ponieważ, jak stwierdził, „do człowieka dobrego nie ma przystępu żadne zło ani za życia, ani po śmierci” (Platon, Obrona Sokratesa, 41d). Innymi słowy nic nie może odebrać człowiekowi wiedzy prowadzącej do doskonałości; tylko zagubienie tej wiedzy stanowi prawdziwe zło.

Po skazaniu Sokrates musiał spędzić nieco czasu w więzieniu w oczekiwaniu na egzekucję, ponieważ Ateny wysłały w tym czasie delegację na wyspę Delos celem oddania czci Apollonowi, a podczas trwania takich delegacji niedopuszczalne było wykonywanie egzekucji.

Odrzucenie propozycji ucieczki

W okresie oczekiwania na wykonanie kary regularnie odwiedzał Sokratesa jego zamożny zwolennik imieniem Krition, który starał się go przekonać do ucieczki z Attyki i schronienia się u przyjaciół za granicą. Krition był przekonany, że wraz ze swymi przyjaciółmi będzie w stanie uwolnić go dzięki przekupstwu.

Sokrates jednak odmówił, tłumacząc powody w formie dialogu pomiędzy sobą a uosobionymi prawami Aten, które przedstawiały swą słuszność, odwołując się do koncepcji dobrowolnego porozumienia społecznego pomiędzy obywatelami a państwem.

Śmierć Sokratesa (Jacques-Philippe-Joseph de Saint-Quentin/domena publiczna).
Śmierć Sokratesa (Jacques-Philippe-Joseph de Saint-Quentin/domena publiczna).

Odmawiając przyjaciołom błagającym go o ucieczkę, Sokrates został stracony w zwykły sposób, czyli przez podanie trującego napoju ze sproszkowanej cykuty. Intelektualne kontrowersje wywołane przez Sokratesa za życia miały trwać po jego śmierci, jako że filozofowie i sofiści pisali wiele prac z gatunku nazywanego „dialogiem sokratejskim”, argumentując za i przeciw kwestiom przypisywanym Sokratesowi.

Ksenofont, wspominając Sokratesa zapewne dziesięciolecia po jego straceniu, tak podsumował uczucia jego zwolenników: „Ludzie, którzy znali Sokratesa i wiedzieli, jaki był w rzeczywistości, a którzy usilnie dążą do cnoty, wszyscy ci ludzie jeszcze dzisiaj go szczerze żałują, ponieważ był im bardzo pomocny w osiąganiu doskonałości” (Wspomnienia o Sokratesie 4.8.11, przeł. Leon Jachimowicz).

Przeczytaj również o najmądrzejszej kobiecie epoki antyku. Zginęła, bo biskup pozazdrościł jej sławy


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Thomasa R. Martina pt. Starożytna Grecja. Od prehistorii do czasów hellenistycznych. Jej nowe polskie wydanie w tłumaczeniu Jana Szkudlińskiego ukazało się w 2022 roku nakładem Wydawnictwa Poznańskiego.

Fascynująca historia antycznej Grecji

Autor
Thomas R. Martin

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy srebrnego wieku, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły, Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Wawel. Biografia (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.