Szukali miejsca kaźni Stefana Starzyńskiego. Okryli zbiorową mogiłę ofiar innej niemieckiej zbrodni

Strona główna » II wojna światowa » Szukali miejsca kaźni Stefana Starzyńskiego. Okryli zbiorową mogiłę ofiar innej niemieckiej zbrodni

W listopadzie 1939 roku w podwarszawskim Natolinie Niemcy zamordowali 15 Polaków oskarżonych o rzekome posiadanie broni i rabunki. Ponad 30 lat później świadkowie tej zbrodni zeznali, że wśród ofiar znajdował się również prezydent stolicy Stefan Starzyński. Gdy wiosną 1971 roku przeprowadzono ekshumację okazało się, że w zbiorowej mogile nie odnaleziono jego ciała. Udało się jednak ustalić nazwiska pomordowanych. Oto jak tego dokonano.

Prawdopodobnie nigdy do tej ekshumacji by nie doszło, a tym samym do dziś miejsce rozstrzelania 15 mężczyzn w listopadzie 1939 r. pozostałoby nieznane, gdyby 15 grudnia 1969 r. Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce nie wszczęła śledztwa w sprawie zabójstwa prezydenta Warszawy Stefana Starzyńskiego.


Reklama


Sprawozdanie sędzi Lidii Kwiatkowskiej

Niemal dokładnie rok później, 13 grudnia 1970 r., prowadząca wspomniane śledztwo sędzia Lidia Kwiatkowska opublikowała w warszawskim „Expressie Wieczornym” sprawozdanie z przebiegu dochodzenia oraz zdobyte do tego momentu informacje.

Większość z nich dotyczyła okoliczności aresztowania Starzyńskiego 27 października 1939 r. (przyjęto tu datę podaną przez Juliana Kulskiego) oraz jego przetrzymywania w więzieniach warszawskich, najpierw na ul. Daniłowiczowskiej 7, a potem, do 23 grudnia 1939 r., na Pawiaku.

Stefan Starzyński na zdjęciu wykonanym w marcu 1939 roku (domena publiczna).
Stefan Starzyński na zdjęciu wykonanym w marcu 1939 roku (domena publiczna).

Okazało się, że co do dalszych losów tej wybitnej postaci istnieje wiele sprzecznych wersji. Tekst miał takie zakończenie:

Nie można wykluczyć, że Stefan Starzyński dzieli los Niedziałkowskiego i innych. Zbrodnia dokonana na nim i zachowana przez hitlerowców w całkowitej tajemnicy nie została dotychczas ujawniona.


Reklama


Zważywszy że Mieczysław Niedziałkowski został rozstrzelany w podwarszawskich Palmirach, wypowiedź tę można traktować jako sugestię, że także Starzyński został zamordowany gdzieś w okolicach Warszawy.

Relacja braci Kobiałków

Artykuł pani sędzi przeczytali dwaj bracia Kobiałkowie, mieszkańcy Natolina, starszy Leopold (rocznik 1905) i młodszy Władysław (rocznik 1912). Obaj po kilku dniach zgłosili się do redakcji popularnej popołudniówki i oświadczyli, że nie tylko byli świadkami egzekucji, jaka odbyła się w parku Natolińskim, ale także dowiedzieli się od gajowego Pawła Wernio, że wśród prowadzonych na stracenie rozpoznał on Stefana Starzyńskiego, który przed wojną przyjeżdżał do Natolina na polowania.

Zapewne ktoś w redakcji gazety poradził braciom, by koniecznie udali się do siedziby GKBZHwP i tam złożyli swe, jakże sensacyjne, zeznania. 16 stycznia 1971 r. sędzia Kwiatkowska przesłuchała starszego z braci, cztery dni później młodszego. Ich zeznania, bardzo istotne dla odtworzenia przebiegu egzekucji, omówię w następnym rozdziale tej książki.

Tu zaznaczę tylko, że zgodnie podali tę samą, jak się okaże – mylną, datę egzekucji: 11 listopada 1939 r., i powtórzyli otrzymaną od gajowego wiadomość, że wśród jej ofiar znajdował się Stefan Starzyński. W tym momencie najistotniejsze były następujące oświadczenia.

Artykuł stanowi fragment książki Tomasza Szaroty pt. Zapomniana egzekucja, Natolin, listopad 1939 (Bellona 2021).

Leopold Kobiałka powiedział mianowicie: „Jestem przekonany, że wskażę w sposób pewny miejsce zbrodni. Znam bowiem dobrze park Natoliński, a miejsce to widzę jeszcze dziś dokładnie” Władysław Kobiałka stwierdził podobnie: „Byłbym w stanie jeszcze dziś okazać miejsce stracenia więźniów w parku Natolińskim”.

Ekshumacja ofiar egzekucji

29 marca 1971 r. sędzia Kwiatkowska przyjechała do Natolina, spotkała się z Kobiałkami i poprosiła ich o wskazanie miejsca egzekucji. Gdy to uczynili, dokonano próbnego wykopu i pod niewielką warstwą ziemi natrafiono na szczątki ludzkich kości i strzępy ubrań. Zasadnicza ekshumacja przeprowadzona została przez kierowany przez płk. Władysława Karpa Zakładu Kryminalistyki Komendy Głównej Milicji Obywatelskiej w dniach: 5–7, 13–17 i 19–21 kwietnia 1971 r.


Reklama


O przebiegu tej ekshumacji i jej wynikach dowiadujemy się z zachowanego Protokołu z ekshumacji zwłok, jak też z obszernej „Ekspertyzy nr ZKE-4215/71” oraz z artykułów opublikowanych w „Ekspressie Wieczornym”. 6 kwietnia 1971 r. podczas prac ekshumacyjnych odnaleziono oprócz fragmentów ludzkich kości i ubrań także przedmioty należące do ofiar jakiejś, jak przypuszczano, egzekucji – wydobyto wówczas z grobu dwie złote obrączki ślubne. Na jednej z nich była wygrawerowana data „4.VII.1931”, na drugiej zaś „E.M.S. 7.XII.1938”.

Niebawem okaże się, że dzięki odnalezieniu tych obrączek ślubnych nie będzie wątpliwości, iż odnaleziono miejsce egzekucji, jakiej dotyczył komunikat policyjny wydany przez Josefa Meisingera. Wskaże na to jeszcze wydobyta pieczątka z napisem: „Koło porad sąsiedzkich powiatu garwolińskiego”.

SS-Obersturmbannführer Josef Meisinger (domena publiczna).
SS-Obersturmbannführer Josef Meisinger (domena publiczna).

Strzępki gazety

7 kwietnia 1971 r. przeprowadzających ekshumację odwiedził dyrektor GKBZHwP Czesław Pilichowski i z tej okazji zorganizowano konferencję prasową dla dziennikarzy, których poinformowano, co dotychczas udało się ustalić. Nazajutrz w „Expressie Wieczornym” ukazał się artykuł: Jeszcze jeden ślad hitlerowskich zbrodni. Czy prezydent Starzyński zginął w parku Natolińskim?

Opowiedziano w nim o wizycie w redakcji gazety braci Kobiałków i o znalezionych podczas ekshumacji dwóch złotych obrączkach ślubnych, podając do wiadomości publicznej, jakie są na nich napisy. Wspomniano także o wydobytej pieczątce „Koła porad sąsiedzkich powiatu garwolińskiego”. Wiem, że do mojej Matki, Elidy Marii Szaroty (stąd na obrączce inicjały E.M.S.), której ślubu udzielił grudnia 1938 r. ks. Władysław Korniłowicz, ta informacja nie dotarła.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Przypuszczam, że nie przeczytała jej również Wanda Jadwiga Czaplicka, primo voto Zabiełło, która poślubiła Zdzisława Zabiełłę 4 lipca 1931 r. Wiedziałaby też, że to on miał przy sobie ową pieczątkę, jako właściciel majątku Wilga, położonego właśnie na terenie powiatu garwolińskiego. Wiem, że obrączki były pokazywane w telewizji, myśmy co prawda nie posiadali odbiornika, ktoś ze znajomych o tym Matkę powiadomił. Ale to stało się dopiero wiele dni później.

14 kwietnia 1971 r. podczas prac ekshumacyjnych znaleziono plik papieru gazetowego z częściowo widocznym drukiem w języku polskim. Przypuszczam, że poproszono o pomoc dziennikarzy, pokazano im drobniutkie fragmenty różnych tekstów, uznając, że może uda się na tej postawie nie tylko ustalić nazwę gazety, ale także datę wydania danego numeru.


Reklama


Ogromnie żmudna praca zakończyła się pełnym sukcesem! Jeden z rozstrzelanych miał przy sobie numer. „Nowego Kuriera Warszawskiego”, wydany z niedzielną datą 12 listopada 1939 r.. Stąd przypuszczenie, że egzekucja miała miejsce nazajutrz, czyli w poniedziałek 13 listopada 1939 r.

„Prezydenta Starzyńskiego tam nie było”

26 kwietnia 1971 r., a więc kilka dni po zakończeniu prac ekshumacyjnych, „Express Wieczorny” zamieścił obszerny artykuł Jerzego Iwanowskiego: Prezydenta Starzyńskiego tam nie było. Znane już są nazwiska ofiar hitlerowskiej zbrodni w parku Natolińskim.

Wydobyte podczas ekshumacji strzępki numeru „Nowego Kuriera Warszawskiego” z 12 listopada 1939 r. (Zapomniana egzekucja, Natolin, listopad 1939).
Wydobyte podczas ekshumacji strzępki numeru „Nowego Kuriera Warszawskiego” z 12 listopada 1939 r. Zdjęcie i podpis z książki Zapomniana egzekucja, Natolin, listopad 1939 (materiały prasowe).

„Egzekucja – pisze autor – odbyła się w poniedziałek, 13 listopada 1939 r. Rozkaz dokonania bestialskiego mordu na polskich więźniach wydał SS-Standartenführer Joseph Meisinger – komendant policji i służby bezpieczeństwa na okręg warszawski”. Zdanie to świadczy, że już wiedziano, jakiej egzekucji dotyczyła przeprowadzona ekshumacja.

Tu tylko drobne sprostowanie – Josef Meisinger w listopadzie 1939 r. miał stopień SS-Obersturmbannführera (podpułkownika), na SS-Standartenführera awansowano go w roku następnym, niewykluczone, że za działalność w okupowanej Polsce.


Reklama


Świadectwo Józefy Wernio

Jak jednak udało się jednoznacznie ustalić, że odkryto grób tych 15 mężczyzn, których nazwiska podano w komunikacie policji, zamieszczonym w „gadzinówce” 19 listopada 1939 r.? W cytowanym artykule tak to zostało wyjaśnione:

Najcenniejszym znaleziskiem [podczas ekshumacji] okazał się zlepek złożonej gazety, odnaleziony w kieszeni jednej z ofiar zbrodni. Po wielu trudach udało się ocalić przed zniszczeniem kilkanaście małych skrawków gazetowych i odczytać poszczególne wyrazy: Warszawa… poszukuje się… ostatni raz widziano… wojna… Churchill… lotnictwo… Plac 3 Krzyży… zaopatrzenie ludności… 12 listopada….

Polacy prowadzeni przez Niemców na miejsce egzekucji. Zdjęcie poglądowe domena publiczna).
Polacy prowadzeni przez Niemców na miejsce egzekucji. Zdjęcie poglądowe domena publiczna).

Nie ulegało najmniejszej wątpliwości, że ostatnie doniesienia prasowe pochodziły ze szpalt hitlerowskiej gadzinówki „Nowego Kuriera Warszawskiego”, wydawanego przez okupanta w języku polskim. Dziennikarz „Expressu” dotarł do zszywki hitlerowskiego pisma okupacyjnego. W niedzielnym wydaniu „NKW” z 12 listopada 1939 r. (nr 29) odnaleźliśmy poszukiwane słowa i urwane strzępki zdań.

Przypuszczam, że gdyby w tym momencie nie skontaktowała się z redakcją pani Józefa Wernio, synowa gajowego Pawła Wernio, będąca świadkiem egzekucji, lektura owego numeru „NKW” jeszcze by nic nie powiedziała o ofiarach egzekucji. Pani Józefa zapewniła, że „widziała, jak hitlerowcy przywieźli 13 listopada do parku Natolińskiego 15 więźniów, których następnie rozstrzelano”.

Oświadczyła też w rozmowie z redakcją, że „w kilka dni po egzekucji w Natolinie Niemcy wy-drukowali w polskiej gazecie nazwiska rozstrzelanych”. To jej oświadczenie okazało się decydujące! Jest całkiem możliwe, że bez niego nie przejrzano by kolejnych numerów „NKW” i nie zapoznano się z numerem 35. z niedzieli 19 listopada 1939 r.

Zwrócona obrączka

W „Expressie Wieczornym” z 26 kwietnia 1971 r. artykułowi J. Iwanowskiego towarzyszyły dwie fotokopie z „gadzinówki”, pokazujące Komunikat policji, a także oddzielnie tekst owego Komunikatu w czytelniejszej wersji. Zwrócono tu też uwagę na odnalezioną podczas ekshumacji pieczątkę „Koła porad sąsiedzkich powiatu garwolińskiego” i powiązano to z informacją podaną przy nazwisku Zdzisława Zabiełły (w komunikacie policji – Sabiełło), że mieszkał w majątku Wilga w powiecie garwolińskim.

Obrączki ślubne należące do Zdzisława Zabiełły i Rafała Marcelego Blütha odnalezione podczas ekshumacji w 1971 r.
Obrączki ślubne należące do Zdzisława Zabiełły i Rafała Marcelego Blütha odnalezione podczas ekshumacji w 1971 r. Zdjęcie i podpis z książki Zapomniana egzekucja, Natolin, listopad 1939 (materiały prasowe).

Zaskakujące, że w artykule tym w ogóle nie wspomniano o odnalezionych podczas ekshumacji ślubnych obrączkach! Sądzę, że jest to dowód braku informacji, do kogo z rozstrzelanych one należały. Wyjaśniło się to, gdy Lidia Kwiatkowska dwa dni później przesłuchała Wandę Jadwigę Czaplicką, a 29 kwietnia 1971 r. moją Matkę.

Nie pamiętam, czy została ona na przesłuchanie wezwana, czy raczej, po przeczytaniu artykułu w „Expressie Wieczornym”, sama zgłosiła się do GKBZHwP. Byłem przy tym przesłuchaniu obecny i pamiętam, że Matce zwrócono obrączkę mego Ojca.

Przeczytaj również o tym, że polskie podziemie chciało uwolnić Stefana Starzyńskiego. Dlaczego bohaterski prezydent Warszawy odmówił?


Reklama


Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Tomasza Szaroty pt. Zapomniana egzekucja, Natolin, listopad 1939. Ukazała się ona nakładem wydawnictwa Bellona.

Historia zapomnianej niemieckiej zbrodni

Tytuł, lead i śródtytuły pochodzą od redakcji. W celu zachowania jednolitości tekstu usunięto przypisy, znajdujące się w wersji książkowej. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów.

Autor
Tomasz Szarota
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.