Szwedzka grabież Wielkopolski podczas potopu. Gdyby za to też liczono reparacje, wyszłyby miliardowe kwoty

Strona główna » Nowożytność » Szwedzka grabież Wielkopolski podczas potopu. Gdyby za to też liczono reparacje, wyszłyby miliardowe kwoty

Podpisując 25 lipca 1655 roku pod Ujściem kapitulację przed Szwedami wielkopolska szlachta otrzymała między innymi gwarancję bezpieczeństwa swych majątków. Ręczył za to sam król Karol Gustaw. Jednak, gdy tylko monarcha ruszył na podbój pozostałych ziem Rzeczpospolitej rozpoczęła się grabież na niespotykaną wcześniej skalę. Aktywny udział w rabowaniu i prześladowaniu rodaków wziął wnuk Mikołaja Reja.

Nowe władze starały się początkowo nie zaogniać stosunków ze szlachtą, w związku z czym wydały wiele dokumentów gwarantujących nienaruszalność majątków.


Reklama


Grabieże i gwałty

Dowództwo wojskowe również starało się dbać o dyscyplinę, a feldmarszałek Wittenberg surowo karał wszelkie nadużycia, stosując kary cielesne i karząc śmiercią żołnierzy niezachowujących dyscypliny.

Jednak nawet najsurowsze kary nie zdołały okiełznać grabieżczej natury szwedzkiego żołnierza, który rozzuchwalony w toku wojny trzydziestoletniej za nic miał wszelkie zakazy. Gdy tylko król szwedzki opuścił Wielkopolskę i odmaszerował z wojskiem w głąb terytorium Rzeczypospolitej, rozpoczęła się grabież na niespotykaną skalę.

Augustyn Kordecki złożył hołd wiernopoddańczy Karolowi X Gustawowi. Uznał go tym samym za władcę Rzeczypospolitej (Sébastien Bourdon/domena publiczna).
Gdy tylko Karol X Gustaw opuścił Wielkopolskę Szwedzi rozpoczęli grabież na niespotykaną skalę (Sébastien Bourdon/domena publiczna).

Charakter całego procederu doskonale opisał najemnik na szwedzkim żołdzie Hieronim Chrystian Holsten, który zapisał w swoim dzienniku: „[…] pod karą śmierci zakazano nam złodziejskich wypadów […]”, ale „[…] nie chcieliśmy rezygnować z tak surowo zabronionej kradzieży […]”.

W dalszej części swoich wspomnień Holsten opisywał napady na dworki szlacheckie i gospodarstwa chłopskie. Podczas jednego z takich napadów ukradziono konie i pohańbiono miejscowe dziewczęta.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Grabieże te nie dotykały tylko ludności chłopskiej, ale i szlacheckiej, czego dość jasno zabraniały dokumenty Karola Gustawa. W związku z zaistniałą sytuacją mieszkańcy bez względu na przynależność społeczną zaczęli chwytać za broń i atakować najeźdźców.

„Lud wszystek nader uciśniony”

W sierpniu tego roku działały już zorganizowane grupy chłopskie, którym udało się rozbić Szwedów w okolicach: Krobi, Miejskiej Górki i Jutrosina. A sytuacja, trzeba przyznać, była wyjątkowo uciążliwa. Przybliżyć nam ją może relacja Daniela Żytkiewicza:


Reklama


Jeno się obaczyć, już ci to czynią: kościoły wszędzie złupione, kapłani ze wszystkiego obrani, niektórzy pomęczeni, poranieni, pozabijani okrutną szubieniczną śmiercią, panny zakonne pogwałcone, domy szlacheckie porabowane, siła szlachty pozabijanych, lud wszystek nader uciśniony.

W czym nie pomagają żadne pacta, dedycyje i protekcyje, choćże diplomatibus samego króla szwedzkiego potwierdzone, bo i tych nikomu nie trzymają, nawet i samym Wielkopolanom […].

Artykuł stanowi fragment książki Bartosza Staręgowskiego pt. Powstanie wielkopolskie 1655-1657 (Bellona 2022).
Artykuł stanowi fragment książki Bartosza Staręgowskiego pt. Powstanie wielkopolskie 1655-1657 (Bellona 2022).

Jak zauważył Żytkiewicz, szczególnie okrutnie prześladowano Kościół katolicki, kapłanów mordowano, a siostry służebne po uprzednich gwałtach również były zabijane. Po pewnym czasie praktyka ta zaczęła dotykać również szlachtę. Chłopów siłą zapędzano do budowy fortyfikacji, a opornych karano bardzo surowo, trwale okaleczając lub skazując na śmierć.

Wskazywał swoich przeciwników

W proceder grabieży i prześladowania lokalnej ludności szczególnie aktywnie był zamieszany Mikołaj Rey, wnuk wielkiego polskiego poety. W swojej rezydencji w Skokach gościł oficerów wojska szwedzkiego oraz przedstawicieli nowych władz. Osobiście wskazywał im najbardziej bogate majątki, kościoły i klasztory oraz pomagał w gnębieniu szlachty, w szczególności swoich przeciwników.

Lokalne władze powołane przez Karola Gustawa zdawały się nie przejmować całą sytuacją i ignorowały skargi szlacheckie oraz nie kwapiły się do karania żołnierzy za ich występki. W poszczególnych miastach urzędowali następujący urzędnicy: Klaudiusz Rholamb, który objął urząd gubernatora Wielkopolski, Fryderyk Nassau, landgraff Hessen-Eschweg, komendant Kościana, Wacław Sadowski, komendant Kalisza, Krzysztof Duderstadt i Antoni Günther Weismann, komendanci Poznania, Johan Engel, komendant Gniezna, Szmelenberk, komendant Zbąszynia, Overbeck, komendant Sierakowa, Lintorm, komendant Leszna i Schmidt, komendant Żnina.

Narastający bunt

W ziemi wieluńskiej surową ręką swoje rządy sprawował osławiony generał major Jan Wejhard Wrzesowicz, któremu niegdyś Jan Kazimierz odebrał dzierżawę żup wielickich.

Szwedzi w Polsce. Obraz Henryka Pilattiego (domena publiczna).
Szwedzi w Polsce. Obraz Henryka Pilattiego (domena publiczna).

Takie  podejście  szybko  zraziło  do  najeźdźców  całą lokalną społeczność i wywołało rządzę odwetu. Już 25 października 1655 roku z Opola do Wielkopolski docierały uniwersały prymasa Andrzeja Leszczyńskiego, który wzywał wszystkich mieszkańców do gromadzenia się pod komendą wybranych dowódców, obrony świętych przybytków oraz nieugiętej walki z heretykami, którzy za nic mają szanowane w Rzeczypospolitej wartości.

Dość szybko wyłonił się lokalny przywódca w osobie Jana Piotra Opalińskiego. Wojewoda podlaski od początku nie uznawał kapitulacji i przysięgi wierności wobec Karola Gustawa, a widząc postępowanie Szwedów na podbitych terytoriach, „szlachtę do rezolucyi pobudzając, sam dla przykładu drugim, pierwszy na konia wsiadłszy, Wielkopolanów zachęcił do boju”.


Reklama


Na Śląsku porozumiał się ze starostą babimojskim Krzysztofem Żegockim i razem zaplanowali akcję, która rozpocznie ciąg działań partyzanckich na terenie nie tylko Wielkopolski, ale i całego kraju.

Przeczytaj również o przyczynach potopu szwedzkiego. Jak doszło do jednej z najbardziej niszczycielskich wojen w dziejach Polski?

Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Bartosza Staręgowskiego pt. Powstanie wielkopolskie 1655-1657. Ukazała się ona w 2022 roku nakładem wydawnictwa Bellona.

Opis wysiłku Wielkopolan w walce ze Szwedami

Tytuł, lead, śródtytuły i teksty w nawiasach kwadratowych pochodzą od redakcji. W celu zachowania jednolitości tekstu usunięto przypisy, znajdujące się w wersji książkowej. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów i skrócony.

Autor
Bartosz Staręgowski

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.