Kapitulacja pod Ujściem (1655). Wydarzenie, które umożliwiło Szwedom podbój Rzeczpospolitej

Strona główna » Nowożytność » Kapitulacja pod Ujściem (1655). Wydarzenie, które umożliwiło Szwedom podbój Rzeczpospolitej

24 lipca 1655 roku pod Ujściem wielkopolska szlachta oraz piechota łanowa stanęły naprzeciwko szwedzkich wojsk feldmarszałka Arvida Wittenberga. Mimo że żadna ze stron nie posiadała wyraźnej przewagi liczebnej, już nazajutrz pospolite ruszenie skapitulowało przed najeźdźcami ze Skandynawii. Oto jak doszło do jednego z najhaniebniejszych epizodów w polskiej historii.

Gdy tylko Szwedzi przekroczyli granicę, [broniący zamku drahimskiego rotmistrz Władysław Michał] Skoraszewski, widząc ich ogromne siły i bojąc się okrążenia, a w konsekwencji oblężenia, na które nie mógł sobie pozwolić, wycofał się pod Ujście, gdzie zgromadziły się wszystkie zdolne do walki wojska. Szwedzi zajęli opustoszały zamek 21 lipca.


Reklama


Pierwsze potyczki

Niektórzy spośród dowódców, nie czekając rozkazów wojewodów i starosty generalnego, sami zaczęli organizować podjazdy. 22 lipca Jan Piotr Opaliński na czele grupy pospolitego ruszenia skierował się w stronę Wałcza i przeprowadził rekonesans, w wyniku którego udało mu się pojmać dziewięciu Szwedów, od których pozyskano informacje o zamiarach wroga.

W trakcie przeprowadzania zwiadu doszło do walki i oddział Opalińskiego poniósł niewielkie straty. Inną grupą dowodził Władysław Kłodziński, który rozbił w pobliżu Drahimia mały oddział szwedzki, wchodzący w skład straży przedniej dowodzonej przez Adama Henryka Wussowa. Istotne informacje udało się pozyskać również oddziałowi Jakuba Rozdrażewskiego, który informował o 12 000 szwedzkich żołnierzy zmierzających w stronę Ujścia.

Arvid Wittenberg na portrecie pędzla Matthäusa Meriana (domena publiczna).
Arvid Wittenberg na portrecie pędzla Matthäusa Meriana (domena publiczna).

24 lipca wojsko szwedzkie rozpoczęło spod Wałcza marsz w kierunku umocnionych pozycji polskich. Wieczorem forpoczta sił Wittenberga pod komendą Konrada Mardefelta, licząca trzy regimenty jazdy, zaatakowała i rozbiła polskie oddziały stacjonujące w Pile. Po oczyszczeniu terenu przeprowadzono atak na odcinek dowodzony przez Andrzeja Karola Grudzińskiego.

Nieudana szarża husarii

Wojewoda [kaliski] dał rozkaz do ataku swojej chorągwi husarskiej, jednakże błotnisty teren uniemożliwił efektywne zastosowanie szarży husarskiej, przez co atak ten okazał się nieskuteczny.

Tymczasem Wittenberg uszykował swoje wojska w polu, rozciągając szyk i dodając do każdego szwadronu jazdy 50 pieszych. Spowolniona przez bagna jazda poruszała się wolno, toteż stanowiła doskonały cel dla szwedzkich muszkietów. Na osłabionych uderzyła rajtaria, która dokończyła dzieło klęski i zdobyła dwa polskie sztandary.

Następnie atak skierował się na polskie szańce, bronione przez chorągwie łanowe, piechotę wybraniecką i prywatne siły wojewody kaliskiego. Komendę nad szańcem sprawowali Władysław Skoraszewski oraz Stanisław Skrzetuski.


Reklama


Od razu rozpoczęto silny ostrzał artyleryjski z 20 ciężkich armat, który czynił znaczne wyłomy w nadnoteckich umocnieniach. Polacy nie mogli należycie odpowiadać ogniem, gdyż dysponowali zaledwie sześcioma działkami. Szwedzi utworzyli na wydmie przyczółek, na którym ustawili działa oraz piechotę, której zasięg strzału objął polskich łanowych.

Pierwsze ataki wytrzymano, a podkomendni Władysława Skoraszewskiego wyparli Szwedów i zahamowali ich uderzenie. Jednakże był to sukces jedynie pozorny. Uszykowana w dwie baterie artyleria szwedzka z jednej strony atakowała obóz pospolitego ruszenia, a z drugiej nieprzerwanie ostrzeliwała szańce, na których broniła się piechota.

Artykuł stanowi fragment książki Bartosza Staręgowskiego pt. Powstanie wielkopolskie 1655-1657 (Bellona 2022).
Artykuł stanowi fragment książki Bartosza Staręgowskiego pt. Powstanie wielkopolskie 1655-1657 (Bellona 2022).

Rejterada pospolitego ruszenia

W ciągu pięciu godzin sytuacja zaczęła się zmieniać na niekorzyść strony polskiej. Pospolite ruszenie, które w większości składało się z jazdy, nie mogło podjąć skutecznej akcji zaczepnej, ponadto znajdowało się pod silnym ostrzałem baterii artyleryjskich Karola Gustawa. Piechota broniła się dzielnie, ale zaczęło jej brakować prochu.

Najprawdopodobniej kierując się tym powodem, Grudziński nakazał wycofanie się piechocie z zajmowanych stanowisk. Patrząc z perspektywy czasu, była to dziwna decyzja, tym bardziej że straty wśród piechoty nie były na tyle wysokie, by nie mogła ona kontynuować walki.


Reklama


Rozkaz ten spowodował zamęt w polskich szeregach, co szybko wykorzystali Szwedzi. Feldmarszałek skierował w stronę dziembowskiego szańca 3000 jazdy i piechoty, nakazując szturm, który okazał się skuteczny.

Siły szwedzkie przełamały linie obrony i wdarły się na polskie pozycje, wywołując popłoch. Jedynie chorągiew Stanisława Skrzetuskiego nie straciła głowy i stawiła zacięty opór, jednakże w wyniku strat własnych (ok. 60 piechurów) była zmuszona się poddać. Następnie kawaleria szwedzka wdarła się do obozu pospolitego ruszenia i spowodowała odwrót wojsk polskich, który przybrał formę dramatycznej rejterady z pola bitwy.

Pospolite ruszenie u brodu. Obraz Józefa Brandta (domena publiczna).
Pospolite ruszenie u brodu. Obraz Józefa Brandta (domena publiczna).

Przyczyny klęski

Co zawiodło? Cóż odpowiedź na to pytanie już wielokrotnie dawali historycy, upatrując przyczyn klęski w postawie naczelnego dowództwa i braku jednolitego dowodzenia. Do tego dochodziło niedoświadczenie żołnierzy, którzy mieli słabe morale, brak odpowiedniego zaopatrzenia w proch i ar maty, a co najważniejsze, brak wiary w możliwość zwycięstwa nad Szwedami .

[Wojewoda poznański Krzysztof] Opaliński od samego początku prowadził kontrowersyjną politykę, Grudziński miał dobre chęci, ale w godzinie próby zabrakło mu charakteru, a [wyznaczony na naczelnego wodza sił wielkopolskich podskarbi wielki koronny] Bogusław Leszczyński uciekł, zanim na dobre rozpoczęły się działania zbrojne.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

„Generał” wielkopolski miał zresztą tendencje do tego, by w odpowiednim momencie wymawiać się chorobą i nie brać na siebie odpowiedzialności. Dodatkowo w wypadku Leszczyńskich zachodziła obawa o rewanż ze strony Hieronima Radziejowskiego, który towarzyszył wojsku szwedzkiemu. To właśnie m.in. Leszczyńscy odpowiadali za niekorzystny dla niego wyrok sądu sejmowego. Obawiali się zatem odwetu i grabieży swoich majątków.

Poza tym mieszkańcy Wielkopolski, którzy od lat nie mieli do czynienia z zagrożeniem wojennym, odwykli od wojaczki. Z tego punktu widzenia bardzo istotną rzecz zauważył Andrzej Kamieński. Z trzynastu kasztelanów, którzy mieli obowiązek przeprowadzić popisy i dowodzić pospolitym ruszeniem, swoją obecność poświadczyła niecała połowa. Nie da się wskazać jednoznacznie, kto ponosi odpowiedzialność za klęskę, ale wydaje się, że należałoby ją rozłożyć na wszystkie strony.


Reklama


Kapitulacja pospolitego ruszenia

Wśród argumentów działających na korzyść Wielkopolan bardzo często podawano argument o tym, że zostali oni pozostawieni przez króla sami sobie. Jan Kazimierz co prawda ostatecznie podjął pewne działania, które w zamyśle miały pomóc broniącym, ale były one spóźnione i mało skuteczne.

Znajdujący się w obozie senatorowie, nie widząc sensu dalszych działań obronnych, podpisali akt kapitulacji. W akcie tym znajdowały się zapisy o oddaniu się pod protekcję Karola Gustawa, przekazywaniu pieniędzy z podatków władzom szwedzkim, oddaniu pod ich kontrolę miast i miasteczek oraz przekazaniu komendy nad piechotą Hieronimowi Radziejowskiemu.

Augustyn Kordecki złożył hołd wiernopoddańczy Karolowi X Gustawowi. Uznał go tym samym za władcę Rzeczypospolitej (Sébastien Bourdon/domena publiczna).
Wielkopolska szlachta pod Ujściem oddała się pod protekcję Karolowi X Gustawowi. (Sébastien Bourdon/domena publiczna).

W zamian monarcha gwarantował bezpieczny odjazd do domu, nienaruszalność majątków oraz zachowanie ciągłości pracy urzędów i instytucji lokalnych, ale zarządzanych przez administracyjny aparat szwedzki. Końcowa konkluzja brzmiała:

Obydwa województwa, poznańskie i kaliskie, od zawarcia ugody, to jest od dziś dnia, na zawsze mają pozostawać pod opieką najjaśniejszego króla szwedzkiego, któremu obiecują zachować wierność i posłuszeństwo na tej samej zasadzie, na jakiej byli dotąd obowiązani względem króla polskiego […].


Reklama


„Nieszczęśliwa transakcja”

Pod aktem swoje podpisy złożyli obaj wojewodowie w osobach Andrzeja Grudzińskiego i Krzysztofa Opalińskiego oraz kilku kasztelanów: międzyrzecki Paweł Gembicki, krzywiński Maksymilian Miaskowski i santocki Wojciech Miaskowski.

Przeciwni kapitulacji byli Jan Piotr Opaliński, który nazwał ten haniebny akt „nieszczęśliwą transakcyją”, Jakub Rozdrażewski oraz zdecydowana większość szlachty wielkopolskiej, przez którą: „[…] wielki tak dalece tumult powstał i turbatis, że prawie wszystka nobilitas wolałaby tam poumierać […]”. Jedynie niewielka część żołnierzy przeszła pod szwedzka komendę. Pozostali rozjechali się do domów.

Tak kończył się pierwszy etap potopu szwedzkiego na terenie obu województw wielkopolskich. Rzeczpospolita przegrała i tendencja ta będzie trwała przez najbliższe miesiące. Jan Kazimierz opuścił kraj i udał się na Śląsk, Radziwiłłowie na mocy układów kiejdańskich oddali się pod protekcję Karola Gustawa, a w dalszej kolejności uczynili to także polscy dowódcy.

Kamień milowy drugiej wojny północnej

Zwycięstwo szwedzkiego monarchy wydawało się być coraz bardziej realne. Jednakże wciąż pozostawali ci, którzy nie godzili się na taki obrót sprawy, a ich postawa mogła doprowadzić do całkowitego odmienienia sytuacji. Na marginesie należy dodać, że postawa, jaką zaprezentowali Wielkopolanie, nie musiała być aktem całkowitej kapitulacji.

Bitwa pod Ujście na rycinie autorstwa Erika Dahlbergha (domena publiczna).
Bitwa pod Ujście na rycinie autorstwa Erika Dahlbergha (domena publiczna).

Być może chciano zrobić w owym czasie krok w tył, by gdy tylko nadarzy się odpowiednia okazja, zaatakować wroga. Chwilowo przeciwnik był zbyt silny, ale kto mógł przewidzieć, jak długo potrwa taka sytuacja. Dlatego też wydarzenia pod Ujściem należy rozpatrywać obiektywnie i patrzeć na nie przez pryzmat zdarzeń, które w niedługim czasie staną się udziałem mieszkańców Wielkopolski.

Kapitulacja pod Ujściem stała się kamieniem milowym drugiej wojny północnej, gdyż otworzyła Szwedom drogę do podboju dalszej części Korony. Opanowanie Litwy umożliwili Radziwiłłowie, którzy w Kiejdanach podpisali układ o przyjęciu protekcji Karola Gustawa.


Reklama


W Koronie próbowano podejmować walki ze Szwedami, ale rozpędzona machina wojenna króla szwedzkiego w szybkim tempie zajmowała kolejne terytoria. W niedługim czasie poddała się również część polskich oficerów. Sukces Szwedów w początkowej fazie wojny wydawał się oczywisty.

Przeczytaj również o przyczynach potopu szwedzkiego. Jak doszło do jednej z najbardziej niszczycielskich wojen w dziejach Polski?

Źródło

Artykuł stanowi fragment książki Bartosza Staręgowskiego pt. Powstanie wielkopolskie 1655-1657. Ukazała się ona w 2022 roku nakładem wydawnictwa Bellona.

Opis wysiłku Wielkopolan w walce ze Szwedami

Tytuł, lead, śródtytuły i teksty w nawiasach kwadratowych pochodzą od redakcji. W celu zachowania jednolitości tekstu usunięto przypisy, znajdujące się w wersji książkowej. Tekst został poddany obróbce redakcyjnej w celu wprowadzenia większej liczby akapitów i skrócony.

Autor
Bartosz Staręgowski

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.