Wielki książę Konstanty i Joanna Grudzińska. Aby ożenić się z Polką carewicz zrzekł się praw do korony

Strona główna » XIX wiek » Wielki książę Konstanty i Joanna Grudzińska. Aby ożenić się z Polką carewicz zrzekł się praw do korony

Wielki książę Konstanty, syn cara Pawła I, miał wszelkie widoki na to, by zasiąść na rosyjskim stronie. Jego brat Aleksander nie doczekał się męskiego potomka. Potencjalny władca wolał jednak porzucić tron dla pięknej Polki, która zawładnęła jego ciałem i duszą.

Wielki książę Konstanty Pawłowicz Romanow (ur. 8 maja 1779, zm. 27 czerwca 1831) był draniem. Swoich żołnierzy, odkąd tylko dostał taką możliwość, katował całymi dniami bezsensowną musztrą. Zresztą już jako dzieciak był tak rozhukany, że po jednym ze wstrętnych popisów brutalności (gdy wykorzystując swoją przewagę fizyczną złamał rękę staremu dworakowi), babka zamknęła go w nieogrzewanym areszcie.


Reklama


Nawet żona od nich uciekła

Caryca Katarzyna Wielka miała nadzieję, że pod wpływem kar i upływu czasu problematyczny dynastia ochłonie. Ale nie pomogło ani przemrożenie, ani – ożenek z uroczą księżniczką niemiecką. Konstanty uprzykrzał małżonce życie do takiego stopnia, że księżna wreszcie wymknęła się z kraju i uciekła na dwór swoich rodziców. Ani prośbą, ani groźbą nie udało się jej skłonić do powrotu.

Konstanty nie dawał się lubić. Wywoływał skandal za skandalem, o których szeptano wciąż na dworze. W Petersburgu zapałał pożądaniem do niejakiej pani Araougeot, więc nakazał jednemu z carskich generałów, by ten zwabił kobietę do swego domu.

Portret wielkiego księcia Konstantego z 1799 roku (domena publiczna).
Portret wielkiego księcia Konstantego z 1799 roku (domena publiczna).

Ofiara afektów Konstantego, zamiast oczekiwanego gospodarza, zastała wielkiego księcia. Ten, jak pisał historyk Władysław Bortnowski:

(…) nie pozorował nawet swych zamiarów. Pani Araougeot chciała wyjść, doszło do szamotania się, zaś Konstanty dostał ataku szału. Kazał wezwać kilku grenadierów (liczba nieznana) i wydał rozkaz dokonania zbiorowego gwałtu. (…) Odwieziona do domu zmarła po paru dniach, unosząc tajemnicę do grobu.


Reklama


Słabość do polskich arystokratek

Szybko okazało się też, że wielki książę ma słabość do Polek. Najpierw zakochał się w Helenie Lubomirskiej, ale gdy rodzice arystokratki dowiedzieli się, że nie ma żadnych widoków na ślub, ucięli romans. Następnie, w 1803 roku, Konstanty zadurzył się w Janinie, księżniczce Czetwertyńskiej, zwanej w petersburskich kręgach dworskich Żanetą.

Jej ojciec Antoni był targowiczaninem, którego powieszono w czasie insurekcji kościuszkowskiej. Dzieci sprzedawczyka uciekły do Rosji pod skrzydła carskiego majestatu. Dwie córki Czetwertyńskiego zostały damami dworu, syna umieszczono w najbardziej prestiżowej szkole wojskowej.

Podczas gdy Janina-Żaneta wpadła w oko księciu, starsza Maria została żoną bogatego Dymitra Naryszkina, a później… kochanką samego cara. Jak opisuje Violetta Wiernicka w książce Polki, które rządziły Kremlem:

Maria Naryszkin nie ukrywała swojej relacji z Aleksandrem, który pojawiał się w jej domu niemal codziennie, by posłuchać gry na klawesynie i łowić spojrzenie zakochanych oczu kobiety. „Pobłażliwy” Dymitr Naryszkin  przymykał oko na ten romans, w zamian otrzymując posiadłości ziemskie i tytuły dworskie.

Co więcej, mąż rogacz romans żony traktował jako „wielkie wyróżnienie” i był „dumny” z tego, że spośród wszystkich piękności Petersburga cesarz wybrał właśnie ją.

W 1803 roku Konstanty zadurzył się w Janinie Czetwertyńskiej (domena publiczna).
W 1803 roku Konstanty zadurzył się w Janinie Czetwertyńskiej (domena publiczna).

Uczucie do Żanety nie przetrwało. Zresztą, później miało się okazać, że naprawdę, gorąco i niezmiennie Konstanty pokochał tylko jedną kobietę.

Miłość zjawiła się, gdy miał już 36 lat i dawno był w separacji z pierwszą żoną Anną Fiodorowną (czyli Julianną Henriettą Augustą, księżniczką sasko-koburską). Po tym, jak kongres wiedeński 1815 roku zadecydował o utworzeniu Królestwa Polskiego Konstanty został przedstawicielem cara Aleksandra nad Wisłą. W tym samym roku jego świat zmienił się bezpowrotnie.

Konstanty Traci głowę dla hrabianki Grudzińskiej

Na balu zorganizowanym przez generała Józefa Zajączka dynasta zauważył młodą hrabiankę. E.P. Karnowicz, autor wydanej po polsku w roku 1900 książki Wielki książę Konstanty opisał ją następująco:


Reklama


Panną tą była Joanna Grudzińska, która zrobiła nań wielkie wrażenie swoją pięknością i niezwykłym wdziękiem w tańcu. (…) zapałał ku Joannie nieprzełamaną namiętnością, gorącą jak pierwsza miłość młodzieńca. Joanna Grudzińska była dość słuszna i nadzwyczaj zręczna.

Rysy miała delikatne, nosek nieco zadarty, duże niebieskie oczy patrzały rozumnie i łagodnie z pod długich rzęs, a jej twarzyczka okolona była przepysznymi ciemno-blond włosami. (…) żadna kobieta, żadna panna, nie umiała się tak podobać jak Joanna.

Portret Joanny Grudzińskiej z około 1820 roku (domena publiczna).
Portret Joanny Grudzińskiej z około 1820 roku (domena publiczna).

Hrabianka Grudzińska, która po matce odziedziczyła nieprzeciętną urodę, miała wówczas 20 lat. Dopiero co wróciła z Paryża, gdzie uzupełniała swoją edukację po ukończeniu warszawskiej pensji i z sukcesem robiła pierwsze kroki na stołecznych salonach.

Kobieta z zasadami

Gdy wielki książę Konstanty ujrzał ją po raz pierwszy trafił go najprawdziwszy piorun sycylijski. Także Joanna nie pozostała obojętna. Mimo to rosyjski następca tronu musiał się obejść smakiem. Jak pisze Violetta Wiernicka:


Reklama


Zazwyczaj, gdy mężczyzna z rodu Romanowów okazywał względy jakiejś kobiecie, z łatwością ulegała ona swemu możnemu adoratorowi. Co więcej, jak twierdzi prof. Władimir Łapin z Instytutu Historii Rosyjskiej Akademii Nauk, jeśliby owa pani opierała się tym zalotom, jej rodzina wyparłaby się takiej nieposłusznej córki. Hrabianka Grudzińska jednak nie zamierzała spełniać kaprysów cesarzewicza, który – choć zszokowany postawą Polki – uszanował jej decyzję. 

Gdyby Grudzińska uległa awansom wielkiego księcia mogłaby liczyć najwyżej na pozycję metresy. Wszak Konstanty był nadal żonaty, przynajmniej w świetle prawa. Tymczasem Joanna w dobie, gdy cudzołóstwo było uznaną formą rozrywki, miała żelazne zasady moralne.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Jej rodzice rozwiedli się i nie byli nawet w stanie ze sobą rozmawiać bez pośrednika. Hrabianka Grudzińska zbyt dobrze wiedziała do czego doprowadza niewierność. Ślepo wierzyła w nierozerwalność małżeństwa i w… pilnowanie własnej reputacji. Brzydziła się przy tym zdrady, o czym pisała w listach do przyjaciółki.

Aby móc oglądać ukochaną Joannę wielki książę zaczął obsypywać pieniędzmi i godnościami jej ojczyma, zrujnowanego ziemianina z Litwy Adama Brońca, który piastował odtąd godność marszałka dworu.

Konstanty (tutaj na portrecie nieznanego autora) chcąc zbliżyć się do Joanny obsypywał jej ojczyma zaszczytami (domena publiczna).
Konstanty (tutaj na portrecie nieznanego autora) chcąc zbliżyć się do Joanny obsypywał jej ojczyma zaszczytami (domena publiczna).

Zakazany owoc

Tymczasem w warszawskim pałacu żyła kochanka księcia, z którą związał się jeszcze w Rosji, Józefina Friedrichs, matka jego syna Pawła. Fifina, jak zdrobniale ją nazywano, szybko zauważyła częste wizyty Konstantego w domu Grudzińskiej i robiła mu wściekłe sceny zazdrości. Bez skutku.

Wielki książę darzył Joannę coraz większym uczuciem i poważnie myślał o oświadczynach. Jak pisze Violetta Wiernicka w książce Rosjanie w Polsce. Czas zaborów 1795-1915:

Joanna stała się zakazanym owocem, dla którego zdobycia wielki książę stawiał opór nawet matce Marii Fiodorownie, według której po rozwodzie Konstantego „każdy rolnik z najbardziej oddalonej guberni (…) odniesie (…) wrażenie, iż dla rodziny carskiej wiara jest mniej święta niż dla niego.” (…) Poza tym Ustawa o rodzinie cesarskiej wymagała, by wielcy książęta żenili się z przedstawicielkami rodów panujących, a Grudzińska była przecież poddaną przyszłego męża.

Konstanty jednak nie zamierzał rezygnować z ukochanej kobiety. Początkowo warszawska socjeta nie miała bladego pojęcia o rodzącym się pomiędzy Joanną i księciem uczuciu. Ich spotkania były wyjątkowo dyskretne, odbywały się w domach przyjaciół, którzy sami nie orientowali się, co się dzieje.

Wreszcie zaczęto zauważać drobne sygnały, choć Polka jak oka w głowie strzegła swej renomy. Jak opisuje Wiernicka w książce Polki, które rządziły Kremlem: „Polki nie podejrzewano o »jakąkolwiek zalotność« wobec cesarzewicza, gdyż jej zachowanie było bez zarzutu”.


Reklama


Aleksander staje po stronie brata

W 1819 roku wielki książę postanowił przystąpić do działania, by wreszcie oficjalnie związać się z ukochaną. Zaczął od zakończenia małżeństwa będącego fikcją już od 1801 roku (wówczas jego żona wyjechała na zawsze z Rosji). Wiosną 1820 roku spakował wizerunek ukochanej kobiety i udał się do Petersburga.

Jak opisuje to dziewiętnastowieczny biograf księcia E.P. Karnowicz, pewnego dnia Konstanty wyszedł z mieszkania marszałka dworu Brońca z twarzą wesołą, niosąc ostrożnie pod płaszczem jakąś dużą paczkę. Był to właśnie konterfekt Joanny.

W 1820 roku Konstanty rozwiódł się ze swoją pierwszą żoną Anną Fiodorowną (domena publiczna).
W 1820 roku Konstanty rozwiódł się ze swoją pierwszą żoną Anną Fiodorowną (domena publiczna).

Na carskim dworze Konstanty musiał walczyć z matką, która akceptowała separację, ale rozwód wydawał jej się absolutnie nie do przyjęcia. Po stronie brata stał jednak sam imperator, Aleksander I.

Już w 1819 roku, gdy Aleksander przebywał w Warszawie, Konstanty poprosił go o zgodę na rozwód i ślub z Joanną, której rosyjski władca wstępnie udzielił pod warunkiem, że dzieci narodzone z tego związku nie będą mieć praw do tronu.

Nie zachowała się żadna relacja z rozmów, jakie musiały się toczyć na rosyjskim dworze. Wiadomo tylko, że nie były łatwe, jednak odniosły pożądany przez Konstantego skutek.


Reklama


Jak opisuje Władysław Bortnowski, w kwietniu 1820 roku ukazał się w „Gazecie senackiej” ukaz carski informujący o tym, że wielki książę Konstanty zwrócił się z prośbą o rozwiązanie małżeństwa, do której przychylił się świątobliwy Synod. Otrzymał też pozwolenie na nowy ślub, które potwierdził car. Był to pierwszy rozwód w rodzinie carskiej.

Konstanty triumfował. Pozostała mu jeszcze do załatwienia kwestia Fifiny. Nie obyło się bez scen wściekłości oraz fortuny przekazanej w ramach „zadośćuczynienia”. Ostatecznie wielki książę wydał Józefinę za swojego adiutanta, a mały Paweł został z nim. Teraz droga do upragnionego ożenku stała otworem.

Długoletnia kochanka Pawła Józefina Friedrich (domena publiczna).
Długoletnia kochanka Pawła Józefina Friedrich (domena publiczna).

Trzy ceremonie ślubne

Już w 1819 roku Konstanty zaczął przygotowywać przyszłą małżeńską rezydencję. Sam mieszkał w warszawskim pałacu Brühla, jednak na przyjęcie ukochanej postanowił przyszykować Belweder, którego lokalizacja pozwalała na przykład na lubiane przez Joannę przechadzki po Łazienkach. Zanim książę uzyskał przyzwolenie cara na ożenek, remont szedł już pełną parą.

Teraz pozostawało wystąpienie o formalną zgodę do rodziców przyszłej panny młodej. Pani Brońcowa nie oponowała. Do hrabiego Grudzińskiego udał się specjalny posłaniec z trzema listami – od matki, ojczyma i obszerną epistołą od samej Joanny. Ojciec wyraził pisemną zgodę, poświadczoną przez poznańskiego notariusza.


Reklama


Ślub odbyły się 24 maja 1820 roku na Zamku Królewskim. Ceremonie były trzy – cywilna, prawosławna i katolicka. Zaproszono zaledwie kilkanaście osób, w tym najbliższą rodzinę Joanny oraz czterech adiutantów Konstantego. Zanim przystąpiono do rzeczy, wielki książę złożył następującą deklarację:

Za zezwoleniem Cesarza zaślubiam hrabiankę polską, z którą spodziewam się być bardziej szczęśliwy niż ze wszystkimi księżniczkami niemieckimi razem wziętymi.

Następnie wziął za rękę „wzruszoną i rozczuloną” pannę młodą, dając sygnał do rozpoczęcia cywilnej uroczystości zaślubin.

Zgodne i pełne ciepła małżeństwo

Małżeństwo wywołało prawdziwy szok u elit. Dostojnicy nie mogli zrozumieć jakim cudem następca tronu poślubił polską szlachciankę. Konstanty tymczasem szczerze kochał swoją żonę. Przez lata przechowywał, niczym relikwie, rękawiczki, jakie miała na sobie w dniu ślubu i świece użyte w prawosławnej ceremonii.

Dla niej też zrezygnował nie tylko z przywilejów ewentualnych dzieci, ale też – ze swych własnych. W 1823 roku, właśnie z uwagi na zawarte małżeństwo, oficjalnie zrzekł się pretensji do rosyjskiego tronu.

W 1823 roku Konstanty zrzekł się praw do rosyjskiego tronu (domena publiczna).
W 1823 roku Konstanty zrzekł się praw do rosyjskiego tronu (domena publiczna).

Przez jakiś czas Joanna cierpiała, bo w małżeństwo zaczęła się mieszać Fifina, jednak stanowcza interwencja Aleksandra I położyła temu kres i dawna kochanka wielkiego księcia dostała 24 godziny na opuszczenie Warszawy.

Ostatecznie Joanna i Konstanty, ta z pozoru kompletnie niedobrana para, tworzyli zgodne i pełne ciepła małżeństwo, które dla niedoszłego cara znaczyło najwidoczniej więcej od tronu i korony.

Przeczytaj również o prawdziwym Kopciuszku. Córka biednego chłopa została władczynią wielkiego imperium


Reklama


Bibliografia

  1. Bortnowski W., Wielki książę Konstanty i Joanna Grudzińska, Łódź 1961.
  2. Karnowicz E.P., Wielki książę Konstanty, Księgarnia Konstantego Treptego 1900.
  3. Wiernicka V., Polki, które rządziły Kremlem, Bellona 2018.
  4. Wiernicka V., Rosjanie w Polsce. Czasy zaborów 1795-1915, Bellona 2015.
Autor
Aleksandra Zaprutko-Janicka
1 komentarz

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.