Śmierć w Tamizie. Grafika prasowa z okresu Wielkiego Smrodu.

Wielki Smród w Londynie. Straszliwy upał sprawił, że Tamiza wyschła, skutki były opłakane

Strona główna » XIX wiek » Wielki Smród w Londynie. Straszliwy upał sprawił, że Tamiza wyschła, skutki były opłakane

W połowie XIX wieku Londyn miał 360 podziemnych kanałów, do których podłączono ćwierć miliona domostw. Wszystkie ścieki były odprowadzane prosto do rzeki. Nie próbowano ich oczyszczać ani nawet kierować poza obszar miasta, tak aby wpadały do Tamizy bliżej jej ujścia. System wydawał się wystarczający. Przynajmniej do roku 1858.

Pierwsze podziemne kanały ściekowe pojawiły się w angielskiego stolicy już w XIII stuleciu, za panowania Henryka III. Od XVI wieku odsadzano urząd komisarzy ściekowych, odpowiedzialnych za system odprowadzania nieczystości Londynu. W wieku XVII podjęto budowę kanałów z cegły. Postęp i nadzór nigdy jednak nie nadążały za potrzebami puchnącej metropolii.


Reklama


Kanały przegniłe jak piernik

Oficjalna kontrola miejskiej kanalizacji przeprowadzona w roku 1848 przyniosła zatrważające rezultaty. Oceniono, że kanały są zniszczałe, przestarzałe i niebezpieczne.

Przykładowo linia przebiegająca pod ekskluzywną dzielnicą Mayfair znajdowała się w tak złym stanie, że cegły dało się zeskrobywać łyżką. Były, jak komentuje Peter Ackroyd na kartach książki London Under, „przegniłe niczym piernik”.

Naprawa londyńskich kanałów. Grafika prasowa z 1854 roku.

Raz po raz dochodziło do wypadków śmiertelnych z udziałem robotników sanitarnych, do eksplozji i zawaleń. Mimo to władze odmawiały koniecznych inwestycji. Kanalizacja nie była tematem nośnym politycznie. Do czasu.

Wielki smród

Lato 1858 roku okazało się ekstremalnie upalne, przynajmniej jak na warunki brytyjskiej stolicy. W czerwcu temperatura w cieniu sięgała 35 stopni Celsjusza. W słońcu – 48 stopni.


Reklama


„Przez dwa miesiące prawie nie padało i Tamiza przepływająca przez Londyn wyschła niemal do dna” – pisze Tymoteusz Pawłowski w książce Niezwykłe dzieje wielkich wynalazków. – „Niemal, ponieważ okazało się, że dno Tamizy pokryte jest warstwą grubych na dwa metry brudów”.

Średniowieczny system kanalizacyjny co dzień dokładał nową porcję ścieków, wszystko to zaczęło fermentować, a unoszący się smród był przerażający.

Artykuł stanowi fragment książki Tymoteusza Pawłowskiego pt. Niezwykłe dzieje wielkich wynalazków (Wydawnictwo Fronda 2021).
Artykuł powstał między innymi w oparciu o książkę Tymoteusza Pawłowskiego pt. Niezwykłe dzieje wielkich wynalazków. Jak technika zmieniła świat (Wydawnictwo Fronda 2021).

Władze nakazały wrzucać do rzeki wapno i fenol. Według prasy tylko tego pierwszego sypano do Tamizy jakieś 250 ton tygodniowo. Nie przyniosło to skutków. Latem 1858 roku w Londynie nie dało się oddychać.

Polityczna zachęta

Wszędobylski, nieznośny fetor sprawił, że nie można było dłużej ignorować stanu zanieczyszczenia Tamizy.


Reklama


Lekarze od lat ostrzegali, że dziurawe, przesiąkliwe i wyprowadzone prosto do rzeki kanały tworzą zagrożenie epidemiologiczne. Brytyjska stolica zmagała się już z trzema wielkimi epidemiami cholery. W latach 1848-1849 choroba zabiła ponad 14 000 londyńczyków. W latach 1853-1854 – niemal 11 000 tysięcy. Ale dopiero to, co nastąpiło latem 1858 otrzeźwiło polityków.

Miesiące, gdy w Londynie nie dało się nabrać swobodnie powietrza do płuc okrzyknięto mianem Wielkiego Smrodu. Zaburzone zostało nawet funkcjonowanie brytyjskiego parlamentu.

Robotnicy wsypujący wapno do Tamizy. Grafika z okresu Wielkiego Smrodu
Robotnicy wsypujący wapno do Tamizy. Grafika prasowa z okresu Wielkiego Smrodu.
Śmierć w Tamizie. Grafika prasowa z okresu Wielkiego Smrodu.
Śmierć w Tamizie. Grafika prasowa z okresu Wielkiego Smrodu.

„Jego siedziba położona jest nad rzeką, więc parlamentarzyści wreszcie znaleźli środki na budowę nowego systemu kanalizacyjnego dla Londynu” – pisze Tymoteusz Pawłowski na kartach Niezwykłych dziejów wielkich wynalazków. – „Obrady nad tym projektem zajęły im tylko 18 dni. Ponoć była to najszybciej procedowana ustawa w dziejach”.

W efekcie powstał system nowoczesnych ścieków o imponującej długości niemal 1800 kilometrów. Dopiero dzięki niemu Londyn zwalczył nawroty cholery i widmo ponownego Wielkiego Smrodu.

Przeczytaj też o epidemiach cholery w XIX wieku. Dziesiątki milionów ludzi umarło w potwornych męczarniach.

Bibliografia

  • Ackroyd Peter, London Under. The Secret History Beneath the Streets, Random House 2011
  • Dobraszczyk Paul, London’s Sewers, Shire Books 2014.
  • Flanders Judith, The Victorian City: Everyday Life in Dickens’ London, Atlantic Books 2012.
  • Pawłowski Tymoteusz, Niezwykłe dzieje wielkich wynalazków. Jak technika zmieniła świat, Wydawnictwo Fronda 2021.

Tak technika zmieniła świat

Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.