Zabawy polskich chłopów z Sandomierszczyzny. Grafika z połowy XIX wieku

Zniesienie pańszczyzny. Najważniejsza data w historii polskich chłopów

Strona główna » XIX wiek » Zniesienie pańszczyzny. Najważniejsza data w historii polskich chłopów

System wyzysku pańszczyźnianego był polską formą niewolnictwa. Większość mieszkańców pierwszej Rzeczpospolitej pozbawiono praw, a z upływem wieków przestano nawet uważać ich za ludzi. Chłopi pańszczyźniani musieli niemal dzień w dzień harować na folwarku bez wynagrodzenia, za jakikolwiek akt nieposłuszeństwa groziły im najsurowsze kary, a szlachcic był nawet panem ich życia i śmierci. Dlaczego więc data zniesienia pańszczyzny nie jest upamiętniana jako najważniejsze święto państwowe nad Wisłą?

Nie da się wskazać nawet przybliżonej daty, gdy w Polsce wprowadzono system pańszczyźniany. Pozycja chłopów pogarszała się stopniowo – musiało minąć kilka pokoleń, nim i tak ograniczona swoboda późnośredniowiecznych kmieci zamieniła się w całkowitą niewolę XVII-wiecznych wyrobników pańszczyźnianych.


Reklama


Także data zniesienia pańszczyzny nie jest oczywista. Proces rozciągnął się na wiele dekad, a poza tym przebiegał różnie na poszczególnych obszarach ziem polskich. To pierwszy, ale wcale nie najważniejszy powód, dla którego w naszej narodowej tradycji nie zapisał się konkretny termin, gdy chłopom zwrócono wolność. Większe znaczenie ma jednak kontekst polityczny.

Przegapiona szansa. Władze polskie a zniesienie pańszczyzny

W przedrozbiorowej Polsce temat poprawy losu chłopów nigdy nie wyszedł poza salony postępowych luminarzy. Pojedynczy piewcy oświecenia na własną rękę znosili obowiązki pańszczyźniane lub ograniczali ich wymiar, o żadnych odgórnych decyzjach nie było jednak mowy.

Orka na Ukrainie. Grafika Leona Wyczółkowskiego z ok. 1900 roku.
Orka na Ukrainie. Grafika Leona Wyczółkowskiego z ok. 1900 roku.

Konstytucja z 3 maja 1791 roku, wyczekiwana z nadzieją przez wielu mieszkańców wsi, zawierała tylko enigmatyczną wzmiankę, że chłopi znajdą się pod opieką państwa. Nie poszły za tym jakiekolwiek konkrety.

Szansę na wciągnięcie chłopów do narodowego projektu przegapiono w roku 1791, a potem ponownie w 1794 i 1807.

Organizatorzy powstania kościuszkowskiego żądali od włościan, by ci wstępowali do wojska, ale w zamian nic nie gwarantowali. Dopiero po kilku tygodniach od wybuchu insurekcji, gdy szanse na zwycięstwo niknęły w oczach, Tadeusz Kościuszko obiecał wszystkim chłopom wolność osobistą. O prawie do jakiejkolwiek ziemi nie było jednak mowy. Ten tak zwany uniwersał połaniecki z 7 maja 1794 roku nie znosił też powinności pańszczyźnianych.


Reklama


Fasadowa reforma. Wolność chłopów bez własności

Rozstrzygnięcie pozostało na papierze, a insurekcja upadła. Do faktycznych zmian doszło dopiero w czasach marionetkowego, ściśle uzależnionego od Francji księstwa warszawskiego. Znów jednak działania szlacheckiego establishmentu okazały się w najlepszym razie pozorowane.

Niezależnie od równościowych haseł rewolucji francuskiej, nad Wisłą utrzymano podstawy systemu pańszczyźnianego.

Tekst powstał w oparciu o książkę Andrzeja Chwalby i Wojciecha Harpuli pt. Cham i pan. A nam, prostym, zewsząd nędza? (Wydawnictwo Literackie 2022).

21 grudnia 1807 roku, na mocy dekretu ministra sprawiedliwości Feliksa Łubieńskiego, chłopi uzyskali wolność osobistą… i nic poza tym. Dokument stanowił, że pełną własność do ziemi zachowują panowie. To zaś sprawiało, że chłopi, aby przetrwać, nadal musieli spełniać wszelkie powinności, płaszczyć się przed szlachtą i milczeć o swojej formalnej swobodzie.

„Stąd zgrabna fraza z tego czasu, że chłopu zdjęto kajdany razem z butami” – słusznie komentują Andrzej Chwalba i Wojciech Harpula na kartach książki Cham i pan. A nam, prostym, zewsząd nędza?


Reklama


Prawdziwe reformy tylko pod rządami zaborczymi

Do przełomu doszło nie pod władzą Polaków, ale pod rządami zaborczymi i to w okresach oraz okolicznościach, gdy nasze lokalne, szlacheckie elity miały najmniejszy wpływ na bieg wypadków.

W zaborze austriackim pierwsze ustawy ograniczające zależność chłopów od panów wydano już w roku 1775. Realny demontaż całego systemu ruszył jednak dopiero po krwawej rabacji galicyjskiej, gdy chłopi, podburzani przez władze zaborcze, zaczęli napadać na folwarki, plądrować dworskie zabudowania i mordować szlachciców.

Uboga wieś galicyjska na początku XX wieku.
Uboga wieś galicyjska na początku XX wieku.

Reskrypt z 17 kwietnia 1848 roku ustalał zasady przekazania chłopom tej części ziemi, którą osobiście uprawiali. Działo się to za odszkodowaniem, które w 1/3 zostało umorzone. Resztę kwot wypłacały władze lokalne Galicji i naczelne Austrii, zresztą nie od razu, ale w formie obligacji, realizowanych aż do schyłku XIX stulecia.

W zaborze pruskim likwidacja pańszczyzny i zależności chłopskich ruszyła w 1799 roku, początkowo tylko w dobrach przejętych przez państwo.


Reklama


Uwłaszczenie wszystkich wieśniaków zaczęto uskuteczniać w roku 1811, ale stopniowo i na zasadach, które kosztami procesu obciążały ich samych. To zaś prowadziło do rugowania ludności wiejskiej i umocnienia właścicieli ziemskich, zwłaszcza Niemców.

Najważniejsza data. Kiedy faktycznie zniesiono pańszczyznę w Polsce?

Największa część polskiej ludności i zdecydowana większość chłopów pańszczyźnianych mieszkała na ziemiach zagarniętych przez Rosję. Jeśli więc jakąś datę należałoby uznać za symboliczny termin zniesienia pańszczyzny w Polsce, to właśnie dzień uwłaszczenia chłopów z zaboru rosyjskiego.

Zabawy polskich chłopów z Sandomierszczyzny. Grafika z połowy XIX wieku
Zabawy polskich chłopów z Sandomierszczyzny. Grafika z połowy XIX wieku.

Na ziemiach kresowych, włączonych w granice Rosji, rzecz nastąpiła w roku 1861. W Królestwie Polskim z trzyletnim opóźnieniem – na mocy reformy z 2 marca 1864 roku. „Ukaz carski całkowicie zmienił sytuację chłopów” – podkreślają autorzy książki Cham i pan.

Ziemia, na której gospodarowali i mieszkali, stała się ich własnością. (…)W rezultacie reformy 695 tysięcy chłopów otrzymało prawo własności do 8,7 miliona mórg. Zniesione zostały powinności w postaci pańszczyzny, czynszów i innych robót. Stary porządek dobiegł końca.


Reklama


Chłopi bezpośrednio nie płacili panom za otrzymaną ziemię i zlikwidowane powinności, natomiast płacili pośrednio, ponieważ zostali obciążeni wieczystym podatkiem gruntowym, z którego faktycznie miały być wypłacane odszkodowania dla ziemian. Formalnie jednak wypłacano je ze skarbu Królestwa. Przez ponad czterdzieści lat panowie otrzymali blisko 120 milionów rubli.

Zapomniane święto

Dzisiaj data 2 marca nie budzi szerszych skojarzeń, nie istnieje w narodowej świadomości Polaków. Sam pomysł, by oficjalnie świętować decyzję cara, podjętą po części po to, by pogrążyć szanse ruchu niepodległościowego, byłby też niedopuszczalny politycznie.

Odsłonięcie pomnika Aleksandra II Romanowa na Jasnej Górze. Fotografia z 1889 roku.
Odsłonięcie pomnika Aleksandra II Romanowa na Jasnej Górze w 25. rocznicę uwłaszczenia chłopów. Fotografia z 1889 roku.

Warto jednak przypomnieć, jak zupełnie odmiennie rzecz postrzegano na gorąco, w pierwszych dekadach po zniesieniu pańszczyzny.

„Z okazji kolejnych rocznic uwłaszczenia, przypadających na 2 marca, mieszkańcy wsi składali ofiary pieniężne na wotywę wdzięczności dla cara-króla i w tej intencji kapłani odprawiali nabożeństwa przez chłopów zwane cesarskimi” – piszą Andrzej Chwalba i Wojciech Harpula. – „Obok Wielkanocy, Bożego Narodzenia i Bożego Ciała dzień 2 marca stał się jednym z najważniejszych w chłopskim kalendarzu”. Słowem: było to kluczowe święto dla większości Polaków.

Nowe spojrzenie na losy polskich chłopów

Wybrana bibliografia

  • Chwalba Andrzej, Harpula Wojciech, Cham i pan. A nam, prostym, zewsząd nędza?, Wydawnictwo Literackie 2022.
  • Leszczyński Adam, Ludowa historia Polski, W.A.B. 2020.
  • Rutkowski Jan, Sprawa włościańska w Polsce w XVIII i XIX wieku, Polska Składnica Pomocy Szkolnych 1922.
Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy srebrnego wieku, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły, Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Wawel. Biografia (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.