Car Aleksander II ogłasza uwłaszczenie chłopów. Litografia XIX-wieczna.

Car Aleksander II i polscy chłopi. Miliony uważały, że zrobił dla nich więcej, niż jakikolwiek król Polski

Strona główna » XIX wiek » Car Aleksander II i polscy chłopi. Miliony uważały, że zrobił dla nich więcej, niż jakikolwiek król Polski

Temat podejścia polskiego pospólstwa do cara Aleksandra II Romanowa jest jednocześnie niezręczny i przemilczany. Bo jak tu pisać o tym, że nasi chłopi traktowali rosyjskiego samodzierżcę niczym świętego, stawiali na jego cześć kapliczki i powszechnie wierzyli, że przysłużył im się bardziej niż jakikolwiek władca Rzeczpospolitej?

Zniesienie powinności pańszczyźnianych i uwłaszczenie chłopów nie było ze strony Petersburga gestem dobrej woli ani oznaką zrozumienia ciężkiego położenia wieśniaków.


Reklama


Na obszarze Królestwa Polskiego, wchodzącego w skład Imperium Rosyjskiego, chłopi otrzymali wolność o wiele później niż w zaborze austriackim i pruskim. A nawet później niż chłopi rosyjscy. Decydujący ukaz w tej sprawie, wydany 2 marca 1864 roku, został poza tym ogłoszony w odpowiedzi na postulaty powstańców styczniowych, aby odciągnąć pospólstwo od insurekcji.

Typowy mieszkaniec wsi nie znał jednak tych szczegółów, nie roztrząsał kontekstu i nie zastanawiał się nad terminarzem. Wiedział, że wreszcie zdjęto mu kajdany i że stało się to za sprawą cara.

Aleksander II Romanow. Fotografia z 1870 roku.
Aleksander II Romanow. Fotografia z 1870 roku.

Setki chłopskich pomników ku czci cara

Andrzej Chwalba i Wojciech Harpula przypominają na kartach książki Cham i pan wątek, o którym niemal nigdy się nie pisze. Mianowicie Aleksander II z dnia na dzień stał się dla milionów mieszkańców ziem polskich nie tylko ukochanym suwerenem, ale też niemalże świętym patronem.

Kult panującego przyjął zupełnie namacalne formy. W całym zaborze rosyjskim na wsiach ochoczo wznoszono kaplice dziękczynne ku czci świętego Aleksandra, a pośrednio – ku czci samego cara.


Reklama


„Jednak najczęstszy znak upamiętnienia czynu Aleksandra II stanowiły nie kaplice, ale krzyże i figury na solidnym postumencie, z towarzyszącymi im inskrypcjami” – dopowiadają autorzy książki Cham i pan.

Początkowo były to proste, „chłopskie” konstrukcje. Z czasem pojawiły się także solidniejsze, wykonane z lepszych materiałów. Władze państwowe przygotowały standardowe projekty, których elementy były masowo wytwarzane przez zakłady produkcyjne. Zadaniem rad gminnych było jedynie ich zamówienie i pokrycie kosztów wykonania.

Tekst powstał w oparciu o książkę Andrzeja Chwalby i Wojciecha Harpuli pt. Cham i pan. A nam, prostym, zewsząd nędza? (Wydawnictwo Literackie 2022).

Pomniki w postaci krzyży, figur czy płaskorzeźb najczęściej stawiano we wsiach parafialnych, lecz także w miasteczkach, miastach powiatowych, a nawet w gubernialnym Radomiu. Posadowiono je w blisko trzystu miejscowościach, jednak nie znamy ich ostatecznej liczby, gdyż nie wszędzie przeprowadzono inwentaryzację tych obiektów.

Inskrypcje zamieszczane na pomnikach brzmiały bardzo podobnie. Przywołajmy te pojawiające się najczęściej: „Wielkopomnej pamięci Wielkiego Cara Wyzwoliciela, Imperatora Al. II, wdzięczni mieszkańcy wsi i gminy…”, „Aleksandrowi II, cesarzowi wszech Rossyi, Królowi Polskiemu wdzięczni włościanie. Pamiątka Oswobodzenia Naszego 2 marca 1864”, „Błogosław Boże Najjaśniejszemu Cesarzowi Aleksandrowi II za nadanie nam Prawa”.


Reklama


W Sandomierzu na płaskorzeźbie umieszczono sylwetkę chłopa modlącego się przed obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej, a powyżej godło rosyjskie.

Jasnogórski kult Aleksandra II Romanowa

Akcja miała oczywiście charakter propagandowy, władze ochoczo nią sterowały. Nie musiały jednak przymuszać chłopów do swojej woli, grozić im czy sięgać po jakiekolwiek środki nacisku.

Car Aleksander II ogłasza uwłaszczenie chłopów. Litografia XIX-wieczna.
Car Aleksander II ogłasza uwłaszczenie chłopów. Litografia XIX-wieczna.
Odsłonięcie pomnika Aleksandra II Romanowa na Jasnej Górze. Fotografia z 1889 roku.
Odsłonięcie pomnika Aleksandra II Romanowa na Jasnej Górze. Fotografia z 1889 roku.

Kaplice, krzyże i pomniki były tak częste i powstawały tak szybko, bo wieśniacy naprawdę pragnęli je stawiać. Z tego samego powodu bez najmniejszego trudu wśród pospólstwa zebrano dziesiątki tysięcy rubli potrzebnych, by wznieść wielką figurę cara na Jasnej Górze.

Pomysłodawcą projektu był najprawdopodobniej naczelnik powiatu częstochowskiego Michał Konesynow. Ogromny pomnik odlano w Petersburgu, wraz z marmurowym postumentem liczył 8,8 metra wysokości. Został odsłonięty w 1889 roku: w dniu urodzin cara, a zarazem w ćwierć wieku po uwłaszczeniu chłopów.


Reklama


Na uroczystość przybyły tysięczne tłumy. A potem równie chętnie tam wracały. „W kolejnych dniach, miesiącach i latach pielgrzymki zdążające na Jasną Górę modliły się przed pomnikiem jak przed wizerunkiem świętego. Pisali o tym publicyści z Galicji i zaboru pruskiego” – wyjaśniają Andrzej Chwalba i Wojciech Harpula.

Żaden władca Rzeczpospolitej nie doczekał się wśród polskich chłopów podobnego kultu. I żaden nie był wspominany na wsiach równie ciepło, z szacunkiem i uniżonym lojalizmem, co Aleksander II Romanow. Ale czy należy się temu dziwić, znając koszmar, jakim było życie wieśniaków w epoce pańszczyzny?

Bibliografia

Artykuł powstał w oparciu o ksiązkę Andrzeja Chwalby i Wojciecha Harpuli pt. Cham i pan. A nam, prostym, zewsząd nędza?. Ukazała się ona nakładem Wydawnictwa Literackiego w 2022 roku.

Autor
Grzegorz Kantecki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy srebrnego wieku, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły, Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Wawel. Biografia (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.