Czy Mikołaj Kopernik był Polakiem? Oto co wiemy o pochodzeniu genialnego astronoma

Strona główna » Nowożytność » Czy Mikołaj Kopernik był Polakiem? Oto co wiemy o pochodzeniu genialnego astronoma

XIX-wieczny poeta Jan Nepomucen Kamiński w swoim znanym dwuwierszu napisał o Mikołaju Koperniku: „Wstrzymał Słońce, ruszył Ziemię, polskie wydało go plemię”. Ale co tak naprawdę wiemy o pochodzeniu słynnego astronoma? Czy rzeczywiście był Polakiem?

Spór dotyczący narodowości Mikołaja Kopernika trwa od kilkuset lat. Zarówno Polacy, jak i Niemcy uważają go za swego rodaka. Każda ze stron przedstawia własne argumenty. Wśród nich znacznie więcej jest jednak domysłów niż niepodważalnych fatów.


Reklama


Ród związany z miedzią

Pewnym jest, że Mikołaj Kopernik przyszedł na świat w 1473 roku w Toruniu. Jego ojciec – również Mikołaj – był krakowskim kupcem handlującym miedzią. To właśnie od nazwy tego metalu (łacińskie cuprum) miało się wywodzić rodowe nazwisko przyszłego uczonego.

Nie ma za to zgody, co do tego skąd właściwie pochodziła familia Koperników. Większość historyków wskazuje na Górny Śląsk. Pojawiają się jednak teorie mówiące o Czechach, a nawet Łużycach. Kilka lat temu profesor Krzysztof Mikulski ogłosił, że dziadek astronoma mieszkał w Nysie, gdzie również zajmowano się pozyskiwaniem rud miedzi.

Ojciec Mikołaja Kopernika był kupcem handlującym miedzią (domena publiczna).
Ojciec Mikołaja Kopernika był kupcem handlującym miedzią (domena publiczna).

Z tą hipotezą nie zgadza się Piotr Łopuszański. W książce Mikołaj Kopernik. Nowe oblicze geniusza podkreśla, że nie posiadamy żadnych przekonujących informacji dotyczących tego kim był dziadek autora teorii heliocentrycznej.

Co więcej, „w XV wieku miedź wydobywano także w Strzegomiu, w okolicach Kielc, a także w Górnych Węgrzech, na terenach dzisiejszej Słowacji i w innych miejscach”. Biorąc to wszystko pod uwagę Piotr Łopuszański pisze, że:


Reklama


Nie ma żadnego powodu, żeby wiązać Koperników ze Śląskiem. Doświadczenie uczy, że majstrowie przybywali do miejsc, w których zajmowali się swoim rzemiosłem, a to wydobywali miedź, a to coś produkowali i otrzymywali przydomek związany z tą pracą. Lecz pochodzili często z odległych terenów. (…)

Przodek astronoma mógł przybyć z Wielkopolski, Mazowsza, Małopolski (…) czy środkowej Polski, a zajmując się handlem miedzi, zyskali przezwisko Kopernik. Nie wiemy nawet, czy któryś z antenatów Mikołaja był górnikiem miedzi. (…)

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

W dokumentach mamy ślad pobytu ojca astronoma w stolicy Królestwa Polskiego, Krakowie. Być może pochodził on z Małopolski, a może z Sieradza czy Pabianic. Nic nie przesądza pochodzenia Koperników ze Śląska.

Także w przypadku matki Kopernika, Barbary z Watzenrodów, nie udało się ustalić skąd jej przodkowie przywędrowali w drugiej połowie XIV wieku do Torunia. Część autorów znad Wisły wskazuje ponownie na Śląsk. Niemieccy biografowie uczonego skłaniają się z kolei ku Hesji lub Nadrenii-Palatynatowi.

Artykuł stanowi fragment książki Piotra Łopuszańskiego pt. Mikołaj Kopernik. Nowe oblicze geniusza (Wydawnictwo Fronda 2022).
Artykuł powstał w oparciu o książkę Piotra Łopuszańskiego pt. Mikołaj Kopernik. Nowe oblicze geniusza (Wydawnictwo Fronda 2022).

W obu przypadkach brak jednak twardych danych na potwierdzenie tych spekulacji. Jedno jest pewne, w dobie wojny trzynastoletniej przedstawiciele rodu zdecydowanie opowiadali się za ścisłą integracją Torunia z Koroną.

Czy Kopernik znał język polski?

Kolejną sporną kwestią związaną z narodowością wielkiego uczonego pozostaje to czy w rodzinnym domu Koperników mówiono po polsku czy po niemiecku. Jak słusznie zauważa Piotr Łopuszański „w Toruniu, Gdańsku, a nawet w stołecznym wtedy Krakowie mieszczaństwo było często pochodzenia niemieckiego, które z czasem się polonizowało (lub nie). Ludność mówiła zarówno po polsku, jak i po niemiecku”.


Reklama


Biografowie najsłynniejszego torunianina Marian Biskup i Jerzy Dobrzycki byli przekonani, że jego pierwszym językiem był polski. Dopiero później miał się nauczyć niemieckiego i łaciny. Autor pracy Mikołaj Kopernik. Nowe oblicze geniusza jest innego zdania. Czytamy w niej, że:

(…) językiem, którym posługiwano się w domu Kopernika, był właśnie język niemiecki. Listy i swoje prace pisał po łacinie. Napisał także do księcia Albrechta Hohenzollerna po niemiecku (chociaż w owych czasach językiem dyplomacji była łacina).

Gotycka kamienica w Toruniu, która w drugiej połowie XV wieku należała do Koperników (Stephen McCluskey/CC BY-SA 2.5).
Gotycka kamienica w Toruniu, która w drugiej połowie XV wieku należała do Koperników (Stephen McCluskey/CC BY-SA 2.5).

Łacina z polską składnią

W żadnym razie nie wykluczało to jednak znajomości języka polskiego. Wręcz przeciwnie. Jak zauważa Łopuszański porównanie łaciny, którą posługiwał się Kopernik oraz współcześni mu niemieccy astronomowie, jasno wskazuje że ci drudzy:

(…) choć wzorowali się na tekstach klasycznych, nie umieli się wyzwolić z zawiłej budowy zdań i więzów składni języka niemieckiego. U Kopernika takich wpływów nie ma. I choć czasami polski astronom odchodził od składni klasycznej, to na rzecz większej swobody, charakterystycznej dla polszczyzny.

Jerzy Kowalski, który blisko 100 lat temu szczegółowo analizował ten temat podkreślał, że język traktatów Kopernika był bardzo zbliżony do łaciny używanej przez Polaków z Prus i Śląska. Zresztą na jednej z ksiąg należących do uczonego, którą w czasie potopu zrabowali Szwedzi zachowała się notka „bok pomagay” (Bóg pomagaj).

Pułapka współczesnych pojęć

Nie należy tego jednak traktować jako kluczowego argumentu w sporze o narodowość Kopernika. Trzeba bowiem pamiętać, że próby jednoznacznego rozstrzygnięcia czy Kopernik był Polakiem czy Niemcem w odniesieniu do XV czy XVI wieku są anachronizmem.


Reklama


Koncepcja narodu w dzisiejszym rozumieniu narodziła się bowiem dopiero w XIX wieku. Obecnie – jak czytamy w książce Mikołaj Kopernik. Nowe oblicze geniusza:

(…) historycy uznają, że astronom miał korzenie polsko-niemieckie, czuł się mieszkańcem Prus Królewskich, potem biskupstwa warmińskiego i był wiernym poddanym królów polskich. Opowiadał się za integracją Prus Królewskich i Warmii z Koroną, za ujednoliceniem w królestwie spraw monetarnych.

Obecnie historycy uznają, że Kopernik miał korzenie polsko-niemieckie i czuł się głównie mieszkańcem Prus Królewskich (Tadeusz Cieślewski /domena publiczna).
Obecnie historycy uznają, że Kopernik miał korzenie polsko-niemieckie i czuł się głównie mieszkańcem Prus Królewskich (Tadeusz Cieślewski /domena publiczna).

Sam Piotr Łopuszański jest zdania, że słynny astronom po ojcu był Polakiem. Po matce zaś „wywodził się ze spolszczonej rodziny niemieckiej, która zabiegała o zacieśnienie związków Torunia z resztą Królestwa Polskiego i o likwidację państwa krzyżackiego w Prusach Zakonnych”.

Takie połączenie miało przynieść doskonałe rezultaty, ponieważ „po polskich przodkach astronom wziął szerokie spojrzenie i odwagę myślenia, po niemieckich – pracowitość”.

Przeczytaj również o wojnie trzynastoletniej. Tak Polska złamała krzyżacką potęgę


Reklama


Nowe oblicze genialnego astronoma

Bibliografia

Autor
Daniel Musiał

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.