Dlaczego Armia Krajowa nie chciała przekazywać broni Żydowskiej Organizacji Bojowej?

Marek Edelman wielokrotnie podkreślał, że celem powstania w getcie warszawskim, które wybuchło 19 kwietnia 1943 roku, była godna śmierć z bronią w ręku. Bardzo niewielu bojowników miało jedna dostęp do upragnionej broni. Wynikało to bezpośrednio z decyzji Armii Krajowej.

Po utworzeniu w lipcu 1942 roku Żydowskiej Organizacji Bojowej jej głównym celem stało się jak najlepsze dozbrojenie żydowskiego ruchu oporu.


Reklama


Początkowo liczono, że uda się kupić broń na czarnym rynku. Pieniądze nie stanowiły problemu. W getcie wciąż mieszkali bogaci Żydzi, których można było zachęcić lub w ostateczności przymusić do sfinansowania transakcji.

Prawdziwy kłopot był z dyskretnym przeprowadzeniem sprawy.

Most nad ulicą Chłodną łączący dwie części getta warszawskiego. Fotografia z 1942 roku.

Trudne negocjacje

Jak słusznie zauważa Matthew Brzeziński w swojej książce Armia Izaaka. Walka i opór polskich Żydów , na targowisku w pobliżu Dworca Centralnego, gdzie handlowano bronią, kręciło się pełno „kanciarzy i informatorów Gestapo”

W efekcie „Żydowska Organizacja Bojowa jednorazowo mogła kupić zaledwie jeden lub dwa pistolety, gdyż w tym czasie większe zamówienie wzbudziłoby podejrzenia”.


Reklama


Takim sposobem nie dało się stworzyć nawet skromnego arsenału. Bojownicy próbowali więc nawiązać współpracę z polskim Państwem Podziemnym.

11 listopada 1942 roku Armia Krajowa formalnie uznała istnienie Żydowskiej Organizacji Bojowej. Gdy tylko do tego doszło przystąpiono do negocjacji w sprawie dostaw broni dla getta. Od samego początku szły one jednak jak po grudzie. W pewnym momencie zdawało się nawet, że prośba zostanie w całości odrzucona.

Stefan Grot-Rowecki na fotografii z okupacyjnego dokumentu tożsamości – tak zwanej kennkarty.

Niewystarczająca deklaracja

Dopiero pod naciskiem samego Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego, dowódca AK gen. Grot-Rowecki zdecydował o przerzuceniu niewielkiej partii uzbrojenia za mury dzielnicy żydowskiej. Wcześniej wszakże – zgodnie z tym co pisze w swojej książce Matthew Brzeziński:

W zamian za udzielenie jakiejkolwiek pomocy zażądał on pisemnego zapewnienia, że Żydzi podejmą walkę ze Związkiem Radzieckim, jeśli zajdzie potrzeba zbrojnego wystąpienia przeciwko Armii Czerwonej.

Wielkie historie co kilka dni w twojej skrzynce! Wpisz swój adres e-mail, by otrzymywać newsletter. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Na to z kolei nie chciał się zgodzić dowódca Żydowskiej Organizacji Bojowej, Mordechaj Anielewicz. Ostatecznie stanęło na tym, że w liście wysłanym do Roweckiego zapewnił on, iż „decyzje rządu polskiego są dla nas wiążące”

Taka deklaracja nie przekonała „Grota”, a wręcz pogłębiła jego wątpliwości. Dobitnie świadczył o tym meldunek, wysłany w grudniu 1942 roku do Londynu. Dowódca pisał:


Reklama


Żydzi poniewczasie z różnych grupek, również komuniści, zgłaszają się do nas po broń (…). Tytułem próby wydałem trochę pistoletów, nie mam pewności, czy w ogóle tę broń użyją.

Kalkulacja, nieufność czy antysemityzm?

Wspomnianych pistoletów było w sumie tylko dziesięć, z czego cztery okazały się zupełnie niezdatne do użytku. Dla Anielewicza i innych żydowskich przywódców w getcie, przekazanie tak małej dostawy było bolesnym ciosem. Nie tego się spodziewali po wielomiesięcznych negocjacjach.

Przywódca Żydowskiej Organizacji Bojowej Mordechaj Anielewicz.

Stojący na czele syjonistów Icchak Cukierman uznał to nawet nie tyle za brak zaufania, co po prostu przejaw antysemityzmu. Po latach napisał w swoich wspomnieniach: 

Łatwiej im było powiedzieć: „Nie wierzę ci, ty się nie bronisz” niż „Nienawidzę cię”.


Reklama


„Straty Niemców nie wyrównają wartości broni”

Sytuacja zmieniła się do pewnego stopnia po 18 stycznia 1943 roku. Tego dnia Żydzi z warszawskiego getta po raz pierwszy chwycili za broń i skierowali ją przeciw swoim oprawcom.

Od kul bojowników ŻOB zginęło kilku Niemców biorących udział w kolejnej akcji wysiedleńczej. W efekcie przywódcy Polskiego Państwa Podziemnego uznali, że należy wznowić dostawy broni dla Żydów planujących wzniecenie powstania.

Przeczytaj też: Co Armia Krajowa wiedziała na temat obozu śmierci w Treblince? Te raporty pokazują ogrom niemieckich zbrodni

Poparcie dla tego kroku nie było jednak powszechne. Przykładowo por. Bolesław Nanowski „Zadora”, ze stołecznego kontrwywiadu AK, 11 lutego 1943 roku jasno stwierdził, że:

Nie można liczyć na taki opór Żydów, dla którego warto by było dawać im broń. Straty Niemców nie wyrównają wartości broni, a opór Żydów nie zasłuży nawet na zaszczytną wzmiankę o honorze polskich Żydów.

Powstanie w getcie warszawskim w 1943 roku.

Jeden na dziesięciu

Podobne głosy nadchodziły z różnych komórek organizacji. Dlatego też do 19 kwietnia Armia Krajowa dostarczyła ŻOB tylko jeden ręczny karabin maszynowy, jeden pistolet maszynowy, 50 pistoletów i rewolwerów oraz kilkadziesiąt granatów.

Za mur przerzucono także pewną ilość materiałów wybuchowych oraz nafty. Dodatkowo członek „Bundu”, inżynier Michał Klepfisz, został przeszkolony w zakresie konstruowania bomb i granatów. Wszystko to było ułamkiem tego, na co liczyli żobowcy. I tylko w minimalnym stopniu wspomogło powstanie.


Reklama


Trzeba zaznaczyć, że powodem skromnych dostaw były nie tyle małe zapasy broni, jakie posiadała Armia Krajowa, ale w dalszym ciągu przede wszystkim postawa gen. Grota-Roweckiego. Nadal bowiem „odnosił się ze sceptycyzmem wobec sympatii politycznych i lojalności Żydowskiej Organizacji Bojowej”.

Zaowocowało to tym, że w dniu wybuchu powstania w getcie tylko jeden na dziesięciu walczących miał szanse na – jak to ujął Marek Edelman – godną śmierć z bronią w ręku.

Przeczytaj też o tym, jakie wiadomości wysyłali krewnym i przyjaciołom ludzie zamknięci w getcie.

Bibliografia

  1. Matthew Brzezinski, Armia Izaaka. Walka i opór polskich Żydów, Społeczny Instytut Wydawniczy 2013.
  2. Alina Cała, Antysemicki świat antywartości, „Rzeczpospolita”, 16  czerwca 2009.
  3. Marek Edelman, Rudi Assuntino, Wlodek Goldkorn, Strażnik. Marek Edelman opowiada, Społeczny Instytut Wydawniczy Znak 1999.
Autor
Rafał Kuzak
19 komentarzy

 

Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Damy złotego wieku. Jego najnowsza pozycja to Seryjni mordercy II RP (2020).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.