Michał Korybut Wiśniowiecki. Fragment portretu z trzeciej ćwierci XVII wieku.

Dlaczego Michał Korybut Wiśniowiecki został wybrany na króla? Sekret kariery jednego z najgorszych monarchów

Strona główna » Nowożytność » Dlaczego Michał Korybut Wiśniowiecki został wybrany na króla? Sekret kariery jednego z najgorszych monarchów

Pobożny, cnotliwy, świetnie wykształcony i obdarzony mądrością, znający wiele języków, a do tego rycerski i zahartowany przez przeciwności losu. Tak w 1669 roku na polu elekcyjnym zachwalano 29-letniego Michała Korybuta Wiśniowieckiego. Kandydatowi na króla i niespodziewanemu zwycięzcy wyborów trzeba było prawić komplementy, bo dla przeciętnego szlachcica był on postacią zupełnie nieznaną.

Michał Korybut Wiśniowiecki został wyniesiony na tron Rzeczpospolitej w dniach głębokiego kryzysu.


Reklama


Poprzedni władca, Jan Kazimierz Waza, zdruzgotany śmiercią żony i wieloletnimi szarpaninami z rozzuchwaloną szlachtą, zrzekł się tronu. Kraj znajdował się w ruinie. Zagrożenie ze strony Turcji rosło z każdym miesiącem. Potrzeba było silnego lidera obdarzonego autorytetem wśród elity. Król, którego wybrano w 1669 roku, zdecydowanie nie był takim człowiekiem.

Mimo że Michał Korybut Wiśniowiecki dawno osiągnął dorosłość, nie miał zasług politycznych ani wojskowych. Nie był nawet szerzej kojarzony. Jedyne, czym mógł się pochwalić, to wspaniałe, choć niedynastyczne, nazwisko.

Michał Korybut Wiśniowiecki. Rysunek XIX-wieczny.

Chwała po ojcu

Ojcem Michała był jeden z najsławniejszych magnatów XVII stulecia. Jeremi Wiśniowiecki, tytułujący się kniaziem i szczycący związkami krwi z Jagiellonami, dzierżył olbrzymie majątki na Kresach ukrainnych.

Renomę zdobył, gdy wobec niemocy władz centralnych własnym kosztem i przy wykorzystaniu prywatnej armii raz po raz odpierał napady Tatarów. Był bezwzględny zarówno wobec wroga, jak i własnych poddanych. Po tym, jak bunt Chmielnickiego pozbawił go ziem, wiosek i dochodów, stanął w szeregu najzagorzalszych zwolenników kontynuowania walki.


Reklama


Niezależnie od woli dworu i sejmu prowadził własne kampanie, szarpał wroga, schwytanych Kozaków poddawał straszliwym torturom. Widział tylko jedno rozwiązanie: chciał zmiażdżyć i wytępić zdrajców.

W 1651 roku wsławił się znów w zwycięskiej bitwie pod Beresteczkiem. Potem jednak zachorował na „diarię”, biegunkę, i wyzionął ducha. Pozostawił po sobie morze długów. Poza tym zaś jedenastoletniego syna bez majątku i perspektyw.

Tekst powstał w oparciu o moją nową książkę poświęconą niezwykłym kobietom XVII stulecia i wpływowi, jaki wywarły na tę epokę przepychu i upadku. Damy srebrnego wieku kupicie na Empik.com.

Matczyne starania

Chłopiec miał jeszcze matkę, Gryzeldę z Zamoyskich Wiśniowiecką, która dwoiła się i troiła, by zapewnić potomkowi należyte wychowanie. Najpierw zwróciła się o pomoc do królewicza i biskupa Karola Ferdynanda Wazy, przypominając wszelkie zasługi, jakie przed laty — chociażby w toku walki o tron polski — wyświadczył mu Jeremi.

Magnatka korzystała też ze wsparcia brata. Tym zaś był bajecznie bogaty (a przy tym skrajnie rozpijaczony i obojętny na sprawy państwa) Jan Sobiepan Zamoyski. Wreszcie, po śmierci Karola Ferdynanda Wazy, Gryzelda zaczęła słać listy bezpośrednio do królowej, żony Jana Kazimierza Wazy Ludwiki Marii Gonzagi.


Reklama


W staraniach popierało ją wielu szlachciców twierdzących, że dwór powinien zająć się synem bohatera. Ludwika Maria w samą porę przystała na te wnioski.

Niemalże w przededniu potopu szwedzkiego nastoletni Michał trafił do Warszawy. Potem u boku jej wysokości wyruszył na śląskie wygnanie. Zyskał sobie ogromną sympatię otoczenia, a zwłaszcza nowej patronki. „Cały dwór go rozpieszcza, a królowa okazuje mu szczególną łaskawość i opiekę” — zanotował w liście jeden z członków monarszego otoczenia.

Zaradna matka przyszłego króla Gryzelda z Zamoyskich Wiśniowiecka.
Zaradna matka przyszłego króla Gryzelda z Zamoyskich Wiśniowiecka.

„Wyrośnie na grzecznego człowieka”

Na jej wysokości ciążyły ogromne wydatki; przyszłość kraju i tronu były niepewne. Mimo to władczyni nie bagatelizowała kwestii edukacji księcia Wiśniowieckiego. Wykorzystując fakt, że Karol Ferdynand zapisał wychowankowi spory spadek, wysłała go najpierw do szkoły w Nysie, a już w początkach 1656 roku na studia do Pragi, na jeden z najlepszych uniwersytetów Europy.

„Przez życzliwość dla Waści obdarzam opieką Waśni siostrzeńca” — pisała królowa do Jana Sobiepana Zamoyskiego. — „Pobiera on nauki, nie marnuje czasu i wyrośnie na równie grzecznego człowieka jak Waść. Będzie wysokiego wzrostu, jest zachwycający”.

Michał Korybut Wiśniowiecki spędził na uczelni cztery lata. Dopiero w 1660 roku Ludwika Maria odwołała go do kraju, by skontrolować postępy w nauce i poskromić przesadne wydatki podejmowane przez opiekunów. Dwudziestolatek nie miał jej tego za złe.

Wychowany na filozofa a nie króla

Jeśli wierzyć późniejszym panegirykom, studentem był dobrym, chętnie zgłębiał filozofię, uczył się języków. W korespondencji używał nie tylko polskiego i łaciny, ale też niemieckiego, włoskiego oraz francuskiego. Problem w tym, że wychowano go na intelektualistę, ale nie na polityka czy żołnierza.


Reklama


Nikt nie dbał o to, by Michał poznawał sprawy publiczne, przyglądał się działalności izby poselskiej i senatu albo przygotowywał do służby zbrojnej. Stale trzymany za rękę, sponsorowany i doglądany, syn Jaremy nie wiedział, co to samodzielność. Nie wyrobił też w sobie ambicji ani siły woli.

„Mówił ośmiu językami, ale w żadnym z nich nie miał nic ciekawego do powiedzenia” — skomentował ostro historyk Władysław Konopczyński w klasycznym wykładzie dziejów nowożytnej Polski. Sąd nie jest w pełni uzasadniony. Michał na pewno miał wiele ciekawych przemyśleń. Żadnych jednak, które uzasadniałyby uczynienie zeń króla.

Michał Korybut Wiśniowiecki szybko utracił poparcie szlachty, która doprowadziła do jego elekcji (domena publiczna).
XVIII-wieczny portret Michała Korybuta Wiśniowieckiego (domena publiczna).

Bierny, mierny, ale wierny

Ludwika Maria utyskiwała na rozrzutność preceptorów. Sama formacja Wiśniowieckiego nie budziła jednak jej zastrzeżeń. Książę był posłuszny, nie wychodził przed szereg, okazywał jej wdzięczność. Wydawał się wyjątkowo wygodnym narzędziem.

Gdy w 1663 roku król Jan Kazimierz wyruszył z wyprawą na Moskwę, Michał Korybut stanął u jego boku. Może i niczym się nie wsławił, ale też nie śmiał dołączyć do jakiegokolwiek spisku; nie kąsał ręki, która go karmiła.


Reklama


Kiedy zaś Sobiepan zaczął bratać się z buntownikiem Jerzym Sebastianem Lubomirskim, chłopak natychmiast doniósł o tym królowej i przekazał jej tajną korespondencję wuja. Gonzagówna więcej nie oczekiwała. A na pewno nie oczekiwała, że gdy ona umrze, a Jan Kazimierz zrzeknie się tronu, Michał Korybut wespnie się na sam szczyt szczytów.

Wyjaśnienie zadziwiającej kariery

Wszystko wskazuje na to, że kandydaturę Wiśniowieckiego wysunięto właśnie dlatego, że był on człowiekiem biernym, podatnym na wpływy, niedoświadczonym. Prawdziwie potężni magnaci woleli mieć chwiejnego i nijakiego króla; nie zaś takiego, który będzie walczyć o umocnienie władzy monarszej.

Michał Korybut Wiśniowiecki. Fragment portretu z trzeciej ćwierci XVII wieku.
Michał Korybut Wiśniowiecki. Fragment portretu z trzeciej ćwierci XVII wieku.

Pomysł jako pierwszy rzucił podkanclerzy koronny Andrzej Olszowski. Dostojnik ten wyszedł, jak podkreślają znawcy epoki, ze „szkoły politycznej Ludwiki Marii”. Popierał plany elekcji vivente rege, do końca stał u boku królowej. Gdy jednak zabrakło dawnych protektorów, rzucił pomysł obioru Polaka, „Piasta”.

Liczył, że w efekcie zdoła zająć pozycję polskiego Richelieu, wszechwładnego pierwszego ministra i szarej eminencji. Odniósł sukces. Przynajmniej pozornie, bo nawet on nie docenił jak marnym i bezwładnym królem okaże się Wiśniowiecki.

***

Powyższy tekst powstał w oparciu o moją nową książkę poświęconą niezwykłym kobietom XVII stulecia i wpływowi, jaki wywarły na tę epokę przepychu i upadku. Jedną z głównych bohaterek historii jest właśnie Ludwika Maria Gonzaga. Damy srebrnego wieku kupicie na Empik.com.

Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.