Do czego służył i jak działał mózg według ludzi średniowiecza?

Strona główna » Średniowiecze » Do czego służył i jak działał mózg według ludzi średniowiecza?

Epoka średniowieczna nie dysponowała ani aparaturą ani wiedzą pozwalającą zrozumieć funkcjonowanie mózgu. Zostawały tylko domysły. Te o dziwo okazywały się niekiedy całkiem bliskie prawdy.

„Niuanse działania układu nerwowego, pokarmowego i krwionośnego miały zostać zbadane i wyjaśnione dopiero w kolejnych stuleciach wraz z ogromnym skokiem technologicznym” – wyjaśnia Jack Hartnell na kartach książki Jeździec bez głowy. Co o ciele wiedzieli średniowieczni ludzie?


Reklama


W epoce przednowoczesnej nie wyobrażano sobie istnienia ośrodka koordynującego działanie różnych narządów i funkcji ciała. Już w antycznej Grecji zaczęto jednak wiązać mózg z rozumem.

Platon (IV wiek p.n.e.) twierdził, że właśnie w mózgu znajduje się „kluczowy, rozumny element ludzkiej duszy”. Tak też uważał jeden z najbardziej wpływowych rzymskich lekarzy, Galen (II wiek n.e.), a myśl powtarzali w średniowieczu sławni uczeni pokroju Awicenny (X-XI wiek n.e.).

Leczenie mózgu na angielskiej miniaturze z XIV wieku.
Leczenie mózgu na angielskiej miniaturze z XIV wieku.

„Jeszcze późniejsi autorzy średniowieczni również zgadzali się, że mózg jest centrum poznawczym, najważniejszym narządem intelektu i rozumowania” – pisze Jack Hartnell.

Średniowieczny schemat mózgu

Fascynujący przykład tego jak rozwijano taką koncepcję można znaleźć na kartach XIII-wiecznej encyklopedii, której egzemplarz znajduje się aktualnie w zbiorach biblioteki Uniwersytetu Cambridge.


Reklama


Księga zawiera poglądową miniaturę tłumaczącą procesy zachodzące w mózgu. Ukazano na niej schemat linii i kręgów, odwzorowujących czy to same funkcje narządu czy też raczej jego poszczególne, fizyczne elementy. W średniowieczu domyślano się już bowiem, że mózg składa się z odrębnych „komórek”.

Od „zdrowego rozsądku” do magazynu pamięci

„Pierwszy etap procesu myślowego miał być wywoływany przez sieć nerwów idących do i z mózgu i odpowiedzialnych za odbieranie oraz przetwarzanie informacji z narządów zmysłów” – czytamy na kartach Jeźdźca bez głowy.

Tekst powstał w oparciu o książkę Jacka Hartnella pt. Jeździec bez głowy. Co o ciele wiedzieli ludzie średniowiecza? (Wydawnictwo Poznańskie 2021).

Tę funkcję interpretacyjną przypisywano dwóm komórkom przedstawionym na rysunku z encyklopedii jako dwa pierwsze od lewej kręgi połączone czerwonymi liniami z oczami.

Pierwsza komórka, podpisana sensus communis, dosłownie „zdrowy rozsądek”, miała być miejscem, gdzie zbierane są wszystkie informacje zmysłowe. Te do mózgu doprowadzała substancja zwana pneuma albo spiritus, niewyobrażalnie lekka, ożywiająca materia powiązana z duszą, która obiega mózg i ciało niczym w zmysłowym układzie hydraulicznym.

Komórki mózgu i ich funkcje według XIII-wiecznej encyklopedii.
Komórki mózgu i ich funkcje według XIII-wiecznej encyklopedii.

Druga komórka, podpisana ymaginatio, przemieniała tę abstrakcyjną wiedzę w spójną myśl. (…) Z drugiej okrągłej komórki wyrastają dwie następne funkcje: cogitativa, czyli zdolność mózgu do rozmyślania, przemieniania zmysłowych obrazów w idee, oraz estimativa, czyli nasze szacowanie – zamiana obrazów i idei w sądy, na których podstawie człowiek może działać.

Układ mózgu, tak jak rozumiano go w pełnym średniowieczu, zamykała piąta komórka określana krótko jako memorativa – pamięć. Wierzono, że ta sekcja narządu, umieszczona z tyłu głowy, jest „najdelikatniejsza i najwrażliwsza”. Właśnie w niej miał się bowiem znajdować magazyn, w którym myśli były „dosłownie odciskane i wdrukowywane”. Brzmi przekonująco?


Reklama


Przeczytaj też o sekcjach zwłok w średniowieczu. Trupy krojono, by ustalić „czym człowiek różni się od bydląt”

Bibliografia

Fascynujący obraz średniowiecznej medycyny

Autor
Grzegorz Kantecki
Dołącz do dyskusji

Jeśli nie chcesz, nie musisz podawać swojego adresu email, nazwy ani adresu strony www. Możesz komentować całkowicie anonimowo.


Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.