Paź, halabardnik i błazen dworski.

Dwór Ludwiki Marii Gonzagi. Praca i zarobki w najbliższym otoczeniu królowej

Strona główna » Nowożytność » Dwór Ludwiki Marii Gonzagi. Praca i zarobki w najbliższym otoczeniu królowej

Dwór królewski XVII stulecia stanowił potężną machinę, angażująca nawet nie setki, ale przeszło tysiąc osób. Formalnie osobne dworu mieli królowie, ich małżonki oraz każde z dzieci. Szczególnie wiele można powiedzieć o sytuacji panującej w otoczeniu jednej z najbogatszych i najaktywniejszych polskich monarchiń: Ludwiki Marii Gonzagi poślubionej kolejno Władysławowi IV Wazie (1646-1648) i Janowi Kazimierzowi (1649-1667). Kogo i na jakich warunkach zatrudniała królowa? I ile zarabiali jej dworzanie?

Dwory polskich królowych przełomu XVI i XVII stulecia liczyły średnio około 100 osób. Za czasów przyzwyczajonej do luksusu Ludwiki Marii otoczenie monarchini stopniowo spuchło jednak aż do stu pięćdziesięciu osób, łącznie zaś przewinęły się przez nie setki dworzan i służących.


Reklama


Królowa posiadała niezależny, prywatny majątek, w dużej części przywieziony jeszcze z francuskiej ojczyzny. Znajdowała się w o wiele lepszej sytuacji finansowej od stale zadłużonych mężów, a nawet udzielała im ogromnych pożyczek. W efekcie także jej dworzanie mogli liczyć na szczególnie dobre warunki zatrudnienia.

Dwór męski

Kadry monarchini stanowiły zawiłą mozaikę rang, tytułów i profesji. Na dobrą sprawę Ludwika Maria miała nie jeden dwór, lecz dwa — męski oraz żeński, nazywany fraucymerem lub dworem białym.

Makieta barokowej formy pałacu ogrodowego
Makieta barokowej formy pałacu ogrodowego – głównej warszawskiej rezydencji Ludwiki Marii Gonzagi, położonej przy Krakowskim Przedmieściu.

Wbrew temu, co można by sądzić, pierwszy był liczniejszy od drugiego. Na jego czele formalnie stało kilku urzędników noszących ze wszech miar dumne tytuły: marszałek dworu, kanclerz, podskarbi, podczaszy, krajczy czy koniuszy. Wszystko to byli Polacy, przedstawiciele możnych rodzin.

Ci tak zwani dworzanie honorowi nie otrzymywali zapłaty za swą służbę, nie przebywali też stale u boku władczyni, a często jednocześnie piastowali inne stanowiska. Urzędy dworskie zapewniały im jednak prestiż i dostęp do tronu.


Reklama


Podręczni, pokojowcy, kucharze… Dwór niższy królowej

Faktyczną, codzienną pracę na rzecz monarchini wykonywali członkowie „dworu niższego”. To już było grono bez porównania liczniejsze. Przez wszystkie lata panowania Francuzki przewinęło się przez nie przynajmniej około stu osób.

Przetrwały wiadomości o dwunastu „podręcznych” Ludwiki Marii, dworzanach do różnorodnych, doraźnych posług. Źródła wspominają też dziewięciu pokojowców. Poza tym często niedomagająca królowa miała rzecz jasna lekarzy (łącznie jedenastu), dodatkowo dwóch chirurgów, aptekarza i — rzecz oczywista — astrologa, zatrudnionego, by potwierdzał wspaniałą przyszłość, jaką jej wieszczono.

Tekst powstał w oparciu o moją nową książkę poświęconą niezwykłym kobietom XVII stulecia i wpływowi, jaki wywarły na tę epokę przepychu i upadku. Damy srebrnego wieku kupicie na Empik.com.

Dwór niższy obejmował też sekretarzy (jeszcze dwóch poza najbardziej zaufanym Pierre’em Des Noyers), kuchmistrzów, kucharzy, piekarzy i kredensowych odpowiedzialnych za wszelkie sprawy związane z wyżywieniem otoczenia królowej, a prócz tego na przykład odźwiernych, kwatermistrzów czy różnych nadzorców majątku.

Ludwika Maria miała wreszcie własnego szewca, fryzjera, ślusarza i zarządcę przytułków. Wszyscy ci dworzanie pracowali nie dla tytułów i renomy, lecz dla pieniędzy. Stałe pensje otrzymywała też postawiona najniżej w hierarchii służba zatrudniana do zadań, którymi nie chcieli sobie brudzić rąk szlachcice czy rzemieślnicy królowej.


Reklama


U schyłku życia Gonzagówny tych „drobnych służących”, petits officers, było na jej utrzymaniu dwudziestu sześciu. Faktycznie pewnie więcej, bo dokumenty nie uwzględniały raczej młodzieży i każdego z najniższych posługaczy.

Dwa fraucymery najjaśniejszej pani

Fraucymer też miał ścisłą hierarchię. Do wyższego dworu należały damy honorowe: członkinie najlepszych rodów, żony i córki senatorów, starsze, szanowane matrony o świetnym rodowodzie.

Francuski salon arystokratyczny XVII stulecia z muzykującymi damami.
Francuski salon arystokratyczny XVII stulecia z muzykującymi damami. Ludwika Maria starała się odtworzyć w Polsce, na dworze, atmosferę tych spotkań, dobrze znanych jej z lat młodości,

W przeciwieństwie do mężczyzn o tym statusie one otrzymywały zapłatę — przynajmniej jeśli były pannami. Ale i dużo częściej niż czołowi urzędnicy dworu faktycznie towarzyszyły królowej, oddawały się wspólnie z nią rozrywkom i szczytnym inicjatywom. Asystowały też Ludwice Marii przy kluczowych uroczystościach, w oficjalnej scenerii.

Liczniejszy był „fraucymer dolny”. Należały do niego młodsze, gorzej urodzone panny. Od nich oczekiwano angażowania się w roboty kobiece, jak przędzenie, reperowanie strojów, posługi na dworze.

Królowa nie ze wszystkimi utrzymywała codzienny kontakt, a w pełnym składzie fraucymer występował u jej boku tylko podczas wyjątkowo hucznych ceremonii. Jeszcze bardziej pośledni status miały pokojówki, a u samego dołu hierarchii stały dziewki służebne usługujące pannom fraucymeru.

Członkiniom dworu białego nie przydawano tak ścisłych rang jak mężczyznom. Często pisano o nich zdawkowo: „panna z fraucymeru królowej”, „z pokoi kobiecych”, „dwórka”. Często też tytułowano je zdecydowanie na wyrost.


Reklama


Znawczyni tematu Bożena Fabiani stwierdziła półżartem, że gdyby ściśle kierować się wiadomościami źródeł, należałoby przyjąć, że samych tylko zwierzchniczek fraucymeru, ochmistrzyń, było w pierwszych latach panowania Ludwiki Marii… nawet osiem. W rzeczywistości były dwie.

Zarobki na dworze żeńskim

Według zachowanych rachunków panny z dworu niższego zarabiały na początku lat 50. XVII stulecia przynajmniej po sto złotych polskich rocznie — w przeliczeniu około dwunastu tysięcy w dzisiejszych pieniądzach.

Ludwika Maria Gonzaga
Ludwika Maria Gonzaga. Portret z lat 40. XVII stulecia.

Damy honorowe inkasowały od trzystu do czterystu złotych polskich, a więc nawet blisko sześćdziesiąt tysięcy w naszej walucie. Najwyżej postawiona ochmistrzyni mogła liczyć na okrągły tysiąc; sto dwadzieścia tysięcy złotych z 2022 roku.

Kwoty same w sobie nie brzmią imponująco. Trzeba jednak pamiętać, że królowa brała na siebie wszystkie koszty utrzymania członkiń fraucymeru. Zapewniała damom komfortowe kwatery, kazała dla nich szyć i kupować piękne stroje, z własnego skarbca opłacała zarówno ich codzienne posiłki, jak i odświętne uczty.


Reklama


Panny otrzymywały też podarki, zapewniano im różnorakie okazje do pomnażania majątku. O tym, jak liczne i intratne, dobrze świadczy przykład mademoiselle de Villeneuve, która po piętnastoletniej służbie na dworze powróciła do Francji z oszczędnościami w kwocie dwudziestu pięciu tysięcy liwrów. A to w przeliczeniu „na nasze” jakieś dwa miliony.

Zarobki męskich dworzan królowej

Gaże mężczyzn usługujących królowej i jej paniom często były sporo wyższe. W nieco późniejszych latach, już po potopie szwedzkim, gdy wartość pieniądza spadła, zwykli pokojowcy otrzymywali od ponad dwudziestu do około pięćdziesięciu złotych rocznie (1600–4200 w dzisiejszych pieniądzach).

Paź, halabardnik i błazen dworski.
Paź, halabardnik i błazen dworski. Plansze z XIX-wiecznej serii „Znacznieysze ubiory Starożytne” w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie.

Kucharz inkasował trzysta złotych polskich (26 000), odźwierny około dwustu (18 000), krawiec tysiąc (90 000). Ale już na temat średniej rangi urzędników Pierre Des Noyers pisał, że zarabiali średnio dwa tysiące rocznie (180 000). Gaża samego sekretarza była znacznie wyższa: mogła sięgać nawet dziewięciu tysięcy (790 000 w obecnej walucie!).

Poza nim tak wielkie lub nawet większe kwoty otrzymywali chyba tylko medycy. Oficjalna pensja Charlesa Conrade’a, pierwszego lekarza monarchini, wynosiła dziewięć tysięcy złotych polskich.


Reklama


Zasady panujące na dworze króla każą jednak sądzić, że dostawał on jeszcze drugie tyle tytułem „obroku”, a więc rekompensaty za koszty utrzymania. Razem daje to roczne wynagrodzenie w kwocie półtora miliona złotych z 2022 roku.

Inni doktorzy Ludwiki Marii otrzymywali od czterech do pięciu tysięcy (350 000—440 000), aptekarz trzy tysiące (260 000), chirurg — dwa (180 000 w obecnej walucie).

Suma kosztów

Łącznie cała ta masa ludzi, wszystkie wyszukane rozrywki, dzieła sztuki i przejawy naukowego patronatu kosztowały krocie.

Wyliczono, że habsburskie poprzedniczki Ludwiki Marii wydawały rocznie blisko sto czterdzieści tysięcy złotych polskich, czyli szesnaście–siedemnaście milionów w dzisiejszych pieniądzach. Potrzeby i aspiracje Gonzagówny były jednak sporo większe.

***

Powyższy tekst powstał w oparciu o moją nową książkę poświęconą niezwykłym kobietom XVII stulecia i wpływowi, jaki wywarły na tę epokę przepychu i upadku. Damy srebrnego wieku kupicie na Empik.com.

Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły czy Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy srebrnego wieku (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.