Zachodnia brama Wawelu w XI wieku

Gdzie znajdowała się stolica średniowiecznej Polski? Na dobrą sprawę wszystkie szkolne podręczniki są w błędzie

Strona główna » Średniowiecze » Gdzie znajdowała się stolica średniowiecznej Polski? Na dobrą sprawę wszystkie szkolne podręczniki są w błędzie

Termin „stolica” niezbyt przystaje do realiów średniowiecza. Używano go, ale nie w takim znaczeniu, do jakiego przywykliśmy. Samo pytanie o to, jaki gród pełnił rolę stolicy państwa pierwszych Piastów należałoby więc chyba sformułować inaczej.

Polski wyraz stolica (podobnie jak niektóre jego słowiańskie odpowiedniki) pochodzi od stolca, a więc tronu, na którym zasiadał władca. Źródłosłów odpowiadał rzeczywistości.


Reklama


Za stolicę uważano miejsce, gdzie rezydował książę bądź król, gdzie zbierano oraz składowano daniny i gdzie dwór władcy wypełniał swoje zadania. Rzecz w tym, że taka stolica nie była stała.

Dlaczego jedna stolica nie mogła wystarczyć?

O pojedynczym ośrodku władzy można myśleć w odniesieniu do małych państewek czy protopaństewek, jak chociażby to, które rodziło się na ziemiach Wiślan w IX wieku. Rozleglejszą domeną nie dało się jednak rządzić z konkretnego punktu, nie wyściubiając z niego nosa.

Wizualizacja grodu w Gnieźnie przygotowana przez 3RStudio dla Muzeum Początków Państwa Polskiego.
Wizualizacja grodu w Gnieźnie w jego finalnej postaci przygotowana przez 3RStudio dla Muzeum Początków Państwa Polskiego.

Wczesnośredniowieczne kraje nie miały złożonego aparatu urzędniczego, lokalnej administracji. Władza skupiała się w osobie wodza – on rozstrzygał najważniejsze kwestie, wydawał sądy i odbierał haracze. Przy nim też przebywała drużyna zbrojna, gwarantująca posłuch elit oraz ciżby.

W celu utrzymania poddanych w ryzach książę musiał stale przenosić się z miejsca na miejsce, objeżdżając całe swoje władztwo. O zdawaniu się na gońców i reprezentantów nie było mowy.


Reklama


Podróże po najstarszej Polsce, pokrytej puszczami, pozbawionej mostów i uregulowanych traktów, nastręczały poważnych trudności. Większa kawalkada była w stanie przebyć do 30 kilometrów dziennie. Pojedynczy jeździec, w sprzyjających warunkach, powyżej 50 kilometrów. Przekazanie wiadomości z jednej granicy na drugą mogło zatem zajmować sporo ponad tydzień. Przerzucenie oddziału wojów – kilka tygodni.

Częste zmiany siedzib były konieczne, aby poskromić anarchię i zuchwalstwo lokalnych wielmożów. Ale nie dało się ich uniknąć również z tej prostej racji, że ludzie księcia potrzebowali się wyżywić.

Tekst powstał w oparciu o moją nową książkę pt. Wawel. Biografia. To pierwsza kompletna opowieść o historii najważniejszego miejsca w dziejach Polski.

Władcy stale towarzyszyło kilkaset osób, zwłaszcza zbrojnych. W czasach, które nie znały ani nowoczesnego rolnictwa, ani wielkich latyfundiów, ani wreszcie sposobów długiego przechowywania żywności, żaden gród nie był w stanie utrzymywać tak ogromnej zgrai przez więcej niż kilka tygodni czy najwyżej miesięcy. Jasno wspominał o tym zresztą chociażby autor pierwszej polskiej korniki, Gall Anonim tworzący na początku XII wieku.

Sedes regni principales. Ile stolic miało państwo pierwszych Piastów?

Ogółem dziejopis pisał nie o jednej stolicy kraju, ale o większej liczbie „głównych siedzib”, czy też stolic, królestwa. Po łacinie: sedes regni principales.


Reklama


Tym zaszczytnym mianem sam Gall obdarzył Wrocław, Sandomierz i Kraków. Według znawców tematu „głównych siedzib” było przynajmniej sześć, poza już wymienionymi na pewno Poznań, Gniezno i Płock. Faktem jest jednak, że zwykle któryś z grodów pełnił funkcję siedziby najbardziej prestiżowej, ulubionej przez władcę, najchętniej i najczęściej wybieranej.

Najważniejsze piastowskie stolice

Najwcześniejszą siedzibą Piastów był prawdopodobnie Giecz, gdzie pierwszy gród wzniesiono już około 865 roku.

Jedna z rekonstrukcji najstarszego grodziska w Gieczu (według Teresy Krzysztofiak) i relikty murów nieukończonego palatium z przełomu X i XI wieku (fot. Radomil, lic. CC-BY-SA 3,0).

Potem, w toku budowy pierwocin wielkopolskiego państwa naczelny ośrodek władzy przeniesiono w dogodniejszej miejsce: zapewne nie do Gniezna, jak wynikałoby z tradycji, ale do Poznania.

Tam bowiem na początku XXI wieku odnaleziono ślady okazałego kamiennego kompleksu pałacowego, ostrożnie datowanego na pierwsze lata rządów Mieszka I. W Gnieźnie po podobnych konstrukcjach nie ma śladu, a sam gród gnieźnieński został zbudowany bardzo późno, dopiero około 940 roku.


Reklama


Długa tradycja

Kryzys państwa i katastrofalny najazd księcia czeskiego Brzetysława, sprawił, że po 1039 roku przed inne naczelne grody wyraźnie wysunął się Kraków. Jego symboliczna pozycja kształtowała się jednak powoli i długo nie była całkiem oczywista.

Chociażby Władysław Herman wolał rządzić krajem z Płocka, natomiast Bolesław Śmiały – w niemal zgodnej opinii badaczy – koronował się wzorem przodków w Gnieźnie, a nie na wzgórzu wawelskim.

Zachodnia brama Wawelu w XI wieku
Zachodnia brama Wawelu w XI wieku. Fragment wizualizacji najstarszego Wawelu wykonanej przez studio MM Interactive (rys. M. Orkisz).

Na dobre o Wawelu i Krakowie zaczęto myśleć jako o sercu Polski dopiero w XII, a zwłaszcza XIII wieku, w dobie rozbicia dzielnicowego. Ale model rządów objazdowych obowiązywał jeszcze przez stulecia, a Jagiellonowie praktykowali go ze szczególnym zamiłowaniem.

Pomysł, by król przebywał stale w jednym mieście i by także dwór oraz naczelne urzędy miały konkretną siedzibę, na dobrą sprawę można datować dopiero na przełom XVI i XVII stulecia. To już była jednak koncepcja zupełnie sprzeczna ze średniowiecznym oglądem świata i sposobem uprawiania polityki.

****

Powyższy tekst powstał w oparciu o moją nową książkę pt. Wawel. Biografia. To pierwsza kompletna opowieść o historii najważniejszego miejsca w dziejach Polski: o życiu władców, ich apartamentach, zwyczajach, o setkach innych lokatorów Wawelu i o fascynujących zdarzeniach, które rozgrywały się na smoczej skale przez ponad tysiąc minionych lat.

Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Dołącz do nas

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Pańszczyzna. Prawdziwa historia polskiego niewolnictwa, Damy srebrnego wieku, Damy złotego wiekuDamy Władysława Jagiełły, Epoka hipokryzji czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Wawel. Biografia (2022).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach, Okupowana Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.