Zima w małym miasteczku Maksymiliana Gierymskiego przed konserwacją

Grabież polskich dzieł sztuki podczas II wojny światowej. Niemcy wywieźli i zniszczyli setki tysięcy obiektów

Strona główna » II wojna światowa » Grabież polskich dzieł sztuki podczas II wojny światowej. Niemcy wywieźli i zniszczyli setki tysięcy obiektów

Obawy przed wybuchem wojny sprawiły, że w instytucjach państwowych, kościelnych, ale też prywatnych latem 1939 roku podjęto prace w kierunku zabezpieczenia i ukrycia najcenniejszych zbiorów. Dzięki temu udało się uratować i wywieźć za granicę na przykład arrasy wawelskie. Nikt jednak nie był w stanie przewidzieć jak wielka okaże się skala grabieży prowadzonej przez niemieckiego okupanta.

Przygotowania do zagarnięcia dzieł sztuki o największej wartości władze niemieckie prowadziły jeszcze przed inwazją na Polskę. W tym celu nad Wisłę wysyłano ekspertów, by pod płaszczykiem akademickiej współpracy prowadzili wstępne oceny i inwentaryzacje.


Reklama


Po upadku II Rzeczpospolitej Niemcy nie ograniczali się jednak tylko do wywożenia zbiorów najcenniejszych. Rozkradano lub niszczono wszystkie kolekcje. Jeśli nie robiło tego państwo, to na własną rękę działali niemieccy urzędnicy czy oficerowie.

„Okupanci rabowali dobra kultury z naszych zbiorów, czasem z zimną krwią niszczyli bezcenne skarby” – komentują Włodzimierz Kalicki i Monika Kuhnke na kartach książki Sztuka zagrabiona 2. Madonna znika pod szklanką kawy. – „Szczytem barbarzyństwa było metodyczne spalenie najcenniejszych ksiąg z narodowych zbiorów i innych bibliotek przechowywanych w magazynie Biblioteki Krasińskich przy ulicy Okólnik w Warszawie”.

Madonna pod Jodłami. Oryginał.
Madonna pod jodłami. Obraz Łukasza Cranacha skradziony i wywieziony do Niemiec bezpośrednio po zakończeniu wojny przez wrocławskiego duchownego.

Pół miliona dzieł sztuki

Podaje się, że straty wojenne nad Wisłą obejmują pół miliona dzieł sztuki. Tomasz Śliwiński z Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu przytacza też inny szacunek, według którego Polska straciła łącznie 70% całego dorobku kulturowego.

Trzeba jednak mieć na uwadze, że liczby te są niemożliwe do weryfikacji. Przedwojenne placówki muzealne najczęściej nie posiadały inwentarzy, albo ich dokumentacja uległa zniszczeniu.


Reklama


Nie ma nawet zgody co do tego, ile dokładnie muzeów, galerii i innych instytucji kultury działało w Polsce przed wybuchem wojny. Niektóre źródła mówią o 130 muzeach. Inne – o prawie 300.

Nawet tam, gdzie dzieła zostały spisane, rzadko je fotografowano. Było też rzeczą zwyczajną, że w dokumentach pomijano dorobek najnowszy – obrazy czy rzeźby XIX-wieczne lub z okresu międzywojnia.

Tekst stanowi fragment książki Włodzimierza Kalickiego i Moniki Kuhnke pt. Sztuka zagrabiona 2 (Wydawnictwo Agora 2021).

Wartość skradzionych i zniszczonych dóbr polskiej kultury

W bazie danych, którą od początku lat 90. XX wieku prowadzi Ministerstwo Kultury, znajduje się nie pół miliona rekordów, ale 63 000. Tylko tyle zrabowanych dzieł sztuki udało się wyszczególnić. Ledwie 10 000 z nich posiada fotografie.

W tej liczbie znajduje się około 13 000 utraconych obrazów, 8700 rycin i rysunków, 3500 rzeźb czy 45 000 mebli i wyrobów z drewna. Ponad 40% tych dzieł zrabowano ze zbiorów państwowych.

W sytuacji, gdy dokumentacja jest tak szczątkowa trudno nawet domyślać się faktycznej, monetarnej wartości wszystkich zniszczonych i zrabowanych dzieł sztuki. W 1947 roku Biuro Odszkodowań Wojennych przy Radzie Ministrów wyceniło straty polskie w tej dziedzinie na 721 milionów przedwojennych złotych. Kwotę tą można przeliczyć na w przybliżeniu 7 miliardów dzisiejszych złotych.

„Dane podano, kiedy niewątpliwie nie dysponowano jeszcze kompletną dokumentacją szkód. Aktualne straty Polski w dziedzinie kultury wyceniane są na około 20 miliardów dolarów” – dopowiada profesor Wojciech Kowalski, współautor pracy Zagrabione – odzyskane. Działalność Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP w zakresie restytucji dóbr kultury.


Reklama


Poszukiwana trwają

Pomimo upływu czasu stale udaje się odnajdywać utracone obiekty. Specjaliści w tej dziedzinie twierdzą nawet, że dzięki rozwojowi technologii szanse na wyśledzenie zrabowanych dzieł są większe niż przed laty.

Zima w małym miasteczku Maksymiliana Gierymskiego przed konserwacją
Zima w małym miasteczku Maksymiliana Gierymskiego. Obraz odzyskany w 2017 roku, stan przed konserwacją.

W 2020 roku Ministerstwo Kultury informowało, że tylko w ciągu wcześniejszych czterech lat odzyskano około 500 dóbr. Losy niektórych z nich to gotowy materiał na powieść sensacyjną.

Szczególnie ciekawe historie zabytków skradzionych i odzyskanych, często w niezwykłych okolicznościach, przedstawiają Włodzimierz Kalicki i Monika Kuhnke w książce Sztuka zagrabiona 2. Madonna znika pod szklanką kawy.

Praca zawiera rozdziały poświęcone 11 obiektom. „W sumie nie jest to nawet promil strat polskiej kultury z lat 1939-1945 i zarazem rejestru zdziczenia niemieckiego okupanta” – przyznają autorzy. Ale na pewno materiał „dający wyobrażenie o losach tysięcy obrazów, rzeźby, eksponatów sztuki użytkowej, o których wiemy niewiele więcej ponad to, że dziś ich zobaczyć nie możemy”.

Bibliografia

  1. Kalicki Włodzimierz, Kuhnke Monika, Sztuka zagrabiona 2. Madonna znika pod szklanką kawy, Wydawnictwo Agora 2021.
  2. Kowalski Wojciech, Kuhnke Monika, ZAGRABIONE – ODZYSKANE. Działalność Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP w zakresie restytucji dóbr kultury utraconych przez Polskę w okresie II wojny światowej, Ministerstwo Spraw Zagranicznych 2011.
  3. Poznaj dzieła odzyskane, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, 6 lipca 2020.
  4. T. Śliwiński: odzyskaliśmy sześć kolejnych polskich strat wojennych; prezentacja w czwartek w MNW, „Dzieje.pl”, 16 lipca 2021.

Fascynujące losy zagrabionych dzieł sztuki

sztuka zagrabiona - baner
Autor
Kamil Janicki

Reklama

Wielka historia, czyli…

Niesamowite opowieści, unikalne ilustracje, niewiarygodne fakty. Codzienna dawka historii.

Dowiedz się więcej

Kamil Janicki

Historyk, pisarz i publicysta, redaktor naczelny WielkiejHISTORII. Autor książek takich, jak Damy polskiego imperium, Pierwsze damy II Rzeczpospolitej, Epoka milczenia czy Seryjni mordercy II RP. Jego najnowsza pozycja to Damy Władysława Jagiełły (2021).

Rafał Kuzak

Historyk, specjalista od dziejów przedwojennej Polski, mitów i przekłamań. Współzałożyciel portalu WielkaHISTORIA.pl. Autor kilkuset artykułów popularnonaukowych. Współautor książek Przedwojenna Polska w liczbach oraz Wielka Księga Armii Krajowej. Zajmuje się również fotoedycją książek historycznych, przygotowywaniem indeksów i weryfikacją merytoryczną publikacji.

Aleksandra Zaprutko-Janicka

Historyczka i pisarka. Autorka książek poświęconych zaradności polskich kobiet w najtrudniejszych okresach naszych dziejów. W 2015 roku wydała „Okupację od kuchni”, a w 2017 – „Dwudziestolecie od kuchni”. Napisała też „Piękno bez konserwantów” (2016). Obecnie jest dziennikarką Interii.

Wielkie historie w twojej skrzynce

Zapisz się, by dostawać najciekawsze informacje z przeszłości. Najlepsze artykuły, żadnego spamu.

Drodzy Czytelnicy! Nasza strona (jak niemal wszystkie inne) wykorzystuje pliki cookies i podobne technologie, między innymi po to, by dostosowywać treści reklamowe do zainteresowań i preferencji użytkowników. Aby to robić, potrzebujemy Waszej zgody.

Klikając przycisk "Przejdź do serwisu" lub zamykając to okno za pomocą przycisku "x" wyrażasz zgodę na przetwarzanie przez Ingens Media Sp. z o.o. oraz naszych zaufanych partnerów, twoich danych osobowych zapisanych w plikach cookies i innych podobnych technologiach w celu marketingowym, obejmującym w szczególności wyświetlanie spersonalizowanych reklam.

Zgoda nie jest obowiązkowa. Możesz też w dowolnym momencie ją cofnąć. Szczegóły dotyczące naszej polityki prywatności, zakresu zgód, a także wycofania i niewyrażenia zgody znajdziesz w naszej polityce prywatności. Tam też znajdziesz informacje na temat zasad przetwarzania danych oraz twoich uprawnień z tym związanych.

Poprzez korzystanie z serwisu bez zmieniania ustawień prywatności w twojej przeglądarce internetowej wyrażasz zgodę na przechowywanie w Twoim urządzeniu końcowym plików cookies i innych podobnych technologii służących do dopasowywania.